Hz. Eyyub (A.S.)

Hz. Eyyub (A.S.) Kimdir?

Hz. Eyyub (A.S.), İslâm geleneğinde "sabır peygamberi" olarak anılan, insanlık tarihinin en zor imtihanlarından geçmiş ve her imtihanda tevazu, teslimiyet ve sabırla Rabbine bağlılığını sürdürmüş büyük bir peygamberdir. Onun adı, dünya dillerinde sabır ve tahammülün eşanlamlısı hâline gelmiştir. Türkçede "Eyüp sabrı" tabiri, en ağır zorlukların bile sabırla aşılabileceğini anlatan bir deyim olarak yaşamaktadır.

Kur'an-ı Kerim'de Hz. Eyyub'un adı dört defa zikredilir (Nisâ 163, En'âm 84, Enbiyâ 83-84, Sâd 41-44). O, nebiler silsilesinde mümtaz bir yer tutar; Yüce Allah onu "ne güzel kul, çünkü o evvâb (Allah'a çokça yönelen) idi" ifadesiyle ebedî olarak övmüştür. Hz. Muhammed (S.A.V) de kendisinden bahsederken hayranlıkla anmış, onun sabrını müminlere örnek göstermiştir.

Hz. Eyyub'un hayatı, insanlık tarihinin en çarpıcı imtihan hikâyelerinden biridir. Allah ona önce bol bol mal, hayvan, geniş araziler, pek çok evlat ve güzel bir aile vermiş; sonra bunların hepsini tek tek elinden almış; üstüne üstlük bedenini de ağır bir hastalıkla sınamıştır. Tüm bu süreçte Hz. Eyyub ne dilinden ne kalbinden bir şikayet çıkmamış, daima: "Elhamdülillah, Rabbim bana önce verdi, şimdi de aldı; ne zaman istese, ona teslim olurum" demiştir.

Nihayet imtihan en uç noktasına ulaştığında, o da bir peygamberin yapabileceği en güzel şekilde Rabbine yakarmış, ama hiçbir zaman şikayet tonunda konuşmamıştır. Onun meşhur duası: "Enni messeniyed-durru ve ente erhamur-rahimin" (Rabbim! Bana gerçekten zarar dokundu, Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin - Enbiyâ, 83). Bu dua, o kadar edep doludur ki, Allah'tan doğrudan şifa istemeyip sadece halini arz etmiş, gerisini Rabbine bırakmıştır. Bu, duanın en yüksek edebidir.

Hz. Eyyub'un imtihanı sona erdiğinde, Yüce Allah ona sadece eski sağlığını vermedi; ailesini yeniden, mallarını katlayarak, ömrünü uzatarak ona iade etti. Bu, sabrın Allah katındaki karşılığının nasıl büyük olduğunun en güzel ispatıdır. Hz. Eyyub'un hayatı bize, Allah'ın hikmetine teslim olmanın, her imtihanı şükürle karşılamanın ve umuttan asla kesilmemenin ne kadar yüksek bir makam olduğunu öğretir.

"Eyyub" İsminin Anlamı ve Lakapları

"Eyyub" (Arapça: أيوب, İbranice: אִיוֹב - İyyob) ismi, Sami dil ailesinde "tevbe eden, yönelen, geri dönen" anlamına gelir. Bazı dilbilimciler ise bu ismi "âvb/yâb" kökünden gelen ve "her şeyden Allah'a dönen" manasına taşıyan bir isim olarak yorumlar. Bu anlam, ayetlerde onun için kullanılan "evvâb" (çok yönelen) sıfatıyla tam uyum içindedir.

İslâm geleneğinde Hz. Eyyub'a verilen en meşhur lakap "Sabır Peygamberi" (Nebî'us-Sabr)'dir. Bu lakap Kur'an'daki "Biz onu sabırlı bulduk" (Sâd, 44) ayetinden doğrudan ilham alır. İnsanlık tarihinde sabır denince hemen akla Hz. Eyyub'un adı gelir. Nitekim Türk-İslâm geleneğinde de "Eyüp sabrı", bir insanın olağanüstü zorluklar karşısında dahi dayanma gücünü ifade eden yaygın bir tabir hâline gelmiştir.

Batı dünyasında "Job" olarak bilinen Hz. Eyyub, hem Yahudi hem Hristiyan hem de İslâm geleneğinde ortak bir figürdür. Tevrat'ın bir bölümü olan "Eyyub Kitabı" (Book of Job), onun hayatını uzun uzun anlatır. İngilizcedeki "the patience of Job" (Eyyub'un sabrı) ifadesi, Türkçedeki "Eyüp sabrı" tabiriyle aynıdır ve tüm dünyaca sabır denince akla gelen öncelikli örnek odur.

Hz. Eyyub'un Soyu ve Yaşadığı Yer

Hz. Eyyub (A.S.), rivayetlere göre Hz. İbrahim'in oğlu Hz. İshak'ın oğlu Iys'ın soyundan gelmektedir. Kur'an'da onun adı, Hz. İbrahim, Hz. İshak, Hz. Yakub, Hz. Yusuf, Hz. Musa gibi büyük peygamberlerle birlikte zikredilmektedir. "İbrahim'e de İshak'ı ve Yakub'u ihsan ettik; her birine hidayet ettik. Daha önce Nuh'u da hidayete erdirmiştik. Onun zürriyetinden Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u da hidayete erdirdik. İşte Biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız" (En'âm, 84).

Hz. Eyyub'un yaşadığı yer olarak en yaygın kabul edilen bölge, bugünkü Ürdün ya da Güney Suriye (Havran) bölgesidir. Bazı rivayetlere göre ise Rum diyarı'nın bir köşesinde, bazı tarihçilere göre ise bugünkü Lübnan-Suriye sınırındaki Diyar-ı Batna'da yaşamıştır. Tevrat'taki "Uz ülkesi" (land of Uz) olarak geçen bölge bu civardaki bir alandır. Türkiye'de Şanlıurfa ve Adıyaman civarında da ona atfedilen makamlar (Eyüp Peygamber Makamı) bulunmaktadır. Şanlıurfa'daki Eyüp Peygamber Makamı ve "Sabır Pınarı" pek çok ziyaretçi tarafından ziyaret edilen mekânlardır.

Hz. Eyyub'un yaşadığı dönem, yaklaşık Hz. Yakub'dan (A.S.) sonra, Hz. Musa'dan (A.S.) önce olduğu tahmin edilmektedir. Yani Milattan Önce yaklaşık 1500-1800 civarında yaşamış olması muhtemeldir. Ancak bunlar tarihî rivayetlerdir ve kesinlik arz etmez.

Hanımı Rahme, rivayetlere göre Hz. Yusuf'un oğullarından birinin kızı idi - yani Hz. Yusuf'un torunu. Bu durum, Hz. Eyyub'un ailesinin peygamber soylarıyla iç içe geçmiş olduğunu gösterir. Hz. Eyyub'un mübarek soyu, onun hem bir imanlı ailenin ferdi, hem de kendisi de nesiller boyu peygamberlik silsilesinin bir halkası olmasını sağlamıştır.

İmtihan Öncesi Refah ve Nimet Dönemi

Hz. Eyyub, imtihan öncesinde son derece zengin, bahtiyar ve huzurlu bir hayat sürüyordu. Rivayetlere göre çok büyük sürüler (koyun, sığır, deve), geniş tarım arazileri, bol bol hizmetkârlar ve 10 (yedisi erkek, üçü kız olmak üzere) hayırlı evladı vardı. Kavminin en zengin ve en itibarlı adamıydı. Aynı zamanda ilim ve hikmet sahibiydi; çevresinde herkes ona danışır, onun adaletine başvururdu.

Ancak Hz. Eyyub'un bu muazzam zenginliği, onu asla kibre düşürmemiş, aksine şükrünü daha da derinleştirmişti. Geniş kapılarını hep açık tutar, fakirlere, yolculara, yetimlere ve dullara kol kanat gererdi. Rivayete göre evinde kimse aç kalmazdı; geçen her gelip gidene ikramda bulunurdu. Bu sebeple kavmi arasında "Eyyub'un kapısı bir fakirin, bir dul kadının, bir yolcunun son sığınağıdır" sözü yaygındı.

Hz. Eyyub, aynı zamanda bir peygamber olarak kavmine Allah'ın dinini tebliğ ediyor, onları putperestlikten uzak tutup tek Allah'a iman etmeye çağırıyordu. İnsanlar onun hem zengin, hem ilim sahibi, hem de ahlâken üstün oluşuna hayran idi. Bu durum, onun daveti için de büyük bir kolaylık sağlıyordu; zira insanlar onun sözlerini samimi buluyor, pek çoğu imana geliyordu.

Rivayete göre Hz. Eyyub, sabahtan akşama kadar hem malı ile, hem canı ile hizmet ediyordu. Mallarını Allah yolunda dağıtır, namazını hiç aksatmazdı. Çocukları onun etrafında salih insanlar olarak yetişiyor, hanımı Rahme ise onun en büyük yardımcısıydı. Böyle bir hayat, dünyada cennete en yakın bir hayat gibidir. Ancak imtihan, her kulun aşması gereken bir yoldur; peygamberler bile bu imtihanların dışında değildir.

İşte tam bu huzurlu dönemde, Allah'ın takdiri, Hz. Eyyub'u tarihin en ağır imtihanlarından biriyle sınamak oldu. Bu imtihan, aslında onun manevî derecesinin kat be kat yükseltilmesi ve insanlığa sabrın, teslimiyetin ve tevazunun en görkemli örneğinin sunulması içindi.

Üç Büyük İmtihan: Mal, Evlat, Sağlık

Hz. Eyyub, Allah'ın takdiriyle üç büyük imtihandan art arda geçirildi. Bu imtihanlar hem ağır hem de kapsamlı idi: malı, ailesi ve bedeni birbirinin ardınca imtihandan geçirildi. Ama o, her birinde aynı teslimiyetle karşılık verdi ve hiçbir zaman ümitsizliğe kapılmadı.

Bu üç imtihan, birbiri ardına, belki yıllar boyunca kademe kademe gerçekleşti. Hz. Eyyub her basamakta sabrını artırdı, hiçbir zaman Allah'ın hikmetini sorgulamadı. Bir peygamberin bu denli ağır imtihanlardan geçirilmesi, onun Allah katındaki derecesini yükseltmek, ayrıca kıyamete kadar tüm müminlere sabır öğretmek içindi. Nitekim Kur'an-ı Kerim, onun bu durumunu "Doğrusu Biz onu sabırlı bulduk" (Sâd, 44) sözüyle ebediyete kaydetmiştir.

Hastalık Yılları ve Sabrın Zirvesi

Hz. Eyyub'un hastalığı, insanlık tarihinin en uzun ve en ağır imtihan dönemlerinden biri olarak kaydedilmiştir. Rivayetlere göre bu süre 7 ile 18 yıl arasında değişmektedir. Öyle ki bedeninin tamamı yaralarla kaplanmış, deri altından irinlerin akması, dayanılmaz ağrılar, yüksek ateş ve kokudan dolayı insanların ondan uzak durması gibi hâller sürmüştür.

Rivayete göre kavmi onun hastalığının bulaşıcı olabileceğinden korktu ve onu şehir dışına, bir viraneye attı. Sadece sadık hanımı Rahme onun yanından ayrılmadı. Rahme, her gün uzun yollar gidip gelerek ona yiyecek bulmak için çalışıyor, hizmet ediyor, hastalıklı bedenini yıkıyor, yaralarını temizliyordu. Hz. Eyyub'un bu manzarasını gören herkes derin bir acıma hissediyordu.

Hastalık boyunca Hz. Eyyub'un en dikkat çekici yönü, asla şikayet etmemesiydi. Bedeni yaralarla kapluyken bile Allah'ı zikrediyor, namazını kılmaya devam ediyor, her nefesinde şükrediyordu. Rivayete göre yaralarında kurtlar dahi türemişti; ama o yaralarına düşen kurtları dahi rahatsız etmek istemiyordu. Onları yaralarına geri koyarak: "Ey Rabbimin yarattığı kulları, Allah size rızkınızı bende halk etti; ben size dokunmayayım" derdi. Bu, sabır ve tevazunun zirvesidir.

Hz. Eyyub, bu ağır hastalıkta bile asla isyan etmedi, asla umudunu kesmedi. Onun dili sadece zikir ve hamd ile meşguldü. Bir defasında, hastalığın en ağır anında bile "Rabbim, sen bana çok nimet verdin, ben senden nimete karşı şükrettim. Şimdi bela verdin; kimbilir bunda da ne hikmetler vardır. Senin takdirine razıyım" demiştir. Böyle bir teslimiyet, ancak Allah'ın seçtiği peygamberlerde görülebilecek bir haldir.

Vefakâr Hanımı Rahme'nin Sadakati

Hz. Eyyub'un imtihan süresince yanından ayrılmayan tek kişi, vefakâr hanımı Rahme (Leyâ)'dır. Rivayete göre Hz. Yusuf (A.S.)'ın torunlarından biriydi. Hz. Eyyub'un malını, evlatlarını ve sağlığını birer birer kaybettiği tüm imtihan yıllarında, Rahme ona sabırla, hürmetle, sevgiyle ve vefayla hizmet etmiştir. Onun bu sadakati, tarih boyunca "vefalı eş"in sembolü olarak anılmıştır.

Rivayetlere göre Rahme, her gün uzaktaki şehre gider, insanlara küçük işler yaparak ekmek kazanır, sonra bunu Hz. Eyyub'a getirirdi. Sonunda, zengin zamanlardaki o güzel saçlarını bile, bir dilim ekmek karşılığında satmak zorunda kalmıştı. Saçları satışa çıkardığında ağlıyor ama şikayet etmiyor, Rabbine yöneliyordu. Bu durum, vefalı eşin sınırsız fedakarlığının en canlı örneğidir.

Rivayete göre bir gün Rahme, çok uzun bir süre imtihan devam ettiği için sabrı zorlanmış, kocasına: "Bir kez olsun dua et de şu dertten kurtul!" demişti. Hz. Eyyub bu söze üzüldü ve ona: "Ben 70 yıl sağlıklı yaşadım, şükür ettim. Şimdi 18 yıldır hastayım, sabır ediyorum. Kendimi saymıyorum bile. Ama eğer kurtulursam seni şu kadar sopa vuracağım!" diye söz etti. Bu, Allah'a olan tam teslimiyetinin ve duası olmadan şifa istemeyeceğinin göstergesidir.

Ancak şifa geldikten sonra, Rahme'ye verdiği sözü tutmak onu sıkıntıya soktu; çünkü onu gerçekten vurmak istemiyordu. O kadar sadık, o kadar fedakar bir hanımı dövmek gönlü yapmazdı. İşte bu noktada Allah ona bir kolaylık sağladı:

Allah, Hz. Eyyub'a bir demet ot ile hafifçe hanımına dokunmasını emretti; böylece hem yemini tutulmuş olacak, hem de Rahme'ye zarar gelmeyecekti. Bu olay, İslâm fıkhında bir hükmün temellendirildiği bir kıssadır: yemin kefâreti ve şartların gereğine göre yemini ifa etme usulü konusunda önemli bir örnek teşkil eder. Ayrıca bu, Rabbin kulunun zor anlarında ona kolaylık yollarını gösterdiğinin de güzel bir işaretidir.

Meşhur Şifa Duası: "Enni Messeniyed-Durru"

Yıllarca süren sabrın ardından Hz. Eyyub, nihayet Rabbine en edepli bir lisanla halini arz etti. Bu dua, sıradan bir şikayet değildi; aksine, Allah'ın rahmetine güvenerek halini bildirme idi. Hz. Eyyub, duasında bile "bana şifa ver" demedi; sadece durumunu anlattı, gerisini Rabbine bıraktı. Bu dua, Kur'an'da şöyle geçer:

Bu dua, hem Kur'an'ın bize öğrettiği bir şifa duası örneğidir hem de duanın edebinin zirvesidir. Hz. Eyyub: "Ya Rabbi, bana büyük bir zarar (hastalık, kayıp) dokundu" diyerek sadece halini arz ediyor; ardından "Sen merhametlilerin en merhametlisisin" diyerek Allah'ı bizzat Allah'ın isimleriyle övüyor ve ondan ihsan umuyor. Hiçbir yerde direkt "bana ver" ya da "beni iyileştir" gibi bir ifade kullanmamış; zira bu, Rabbinin merhametinden emin olduğunu gösteriyor.

Bu dua bugün pek çok Müslüman tarafından hastalık, sıkıntı, üzüntü zamanlarında okunmaktadır. Kur'an'da geçen bir peygamber duası olduğu için özellikle şifa bulmak için tercih edilen dualardan biridir. Arapça metni şu şekilde: "Rabbi enni messeniye'd-durru ve ente erhamü'r-râhimîn". Türkçe okunuşu: "Rabbi inni messeniyed-durru ve ente erhamur-rahimin". Anlamı: "Rabbim! Bana gerçekten zarar dokundu. Sen, merhametlilerin en merhametlisisin."

Bu duanın kabulünün hemen arkasından Allah, Hz. Eyyub'a muhteşem bir cevap verdi. Kur'an'da bu cevap şöyle anlatılır: "Bunun üzerine Biz de onun duasına karşılık verdik; başına gelen sıkıntıyı kaldırdık, ayrıca katımızdan bir rahmet ve kulluk edenler için bir hatırlatma olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik" (Enbiyâ, 84). Bu ayet, duanın gücünü ve sabrın Allah katındaki karşılığını gösteren muhteşem bir örnektir.

Şifa Mucizesi ve Sabır Pınarı

Hz. Eyyub'un duası makbul oldu ve Yüce Allah ona bir mucize ile şifa verdi. Bu mucize, Sâd Sûresi'nde şöyle anlatılır:

Hz. Eyyub, Allah'ın emriyle ayağını yere vurdu. O anda yerden mucizevî bir biçimde bir pınar fışkırdı. Hz. Eyyub bu pınarın serin suyundan içti ve bedenini yıkadı. O anda, yıllardır süren hastalığı tamamen iyileşti. Cildi yenilendi, yaralar kapandı, ağrıları dindi, bedeni hatta eskisinden daha güzel bir hâle geldi. Bu, Allah'ın peygamberine gösterdiği olağanüstü bir lütuftur.

Bu olayın olduğu yerin bugün Şanlıurfa'da Eyüp Peygamber Makamı civarındaki "Sabır Pınarı" olduğuna inanılır. Türkiye'de, özellikle Urfa, Adıyaman ve Diyarbakır civarında Hz. Eyyub'un imtihanına dair pek çok mekân ziyaret edilmektedir. Urfa'daki mağara - burada Hz. Eyyub'un yaşadığına inanılır - ve pınar, her sene on binlerce ziyaretçi çekmektedir. Ziyaretçiler genellikle şifa niyetiyle bu yerleri ziyaret eder ve bu sudan içerler.

Bu mucize bize iki önemli şey öğretir: (1) Allah'ın yaratması sınırsızdır - yoktan var eder, ölüyü canlandırır, hastayı iyileştirir. (2) Sabrın karşılığı mutlaka gelir - ne kadar uzun sürerse sürsün, Allah'ın rahmeti er geç ulaşır. Müminin vazifesi bu süre boyunca sabrı sürdürmek ve ümidini kesmemektir. Hz. Eyyub'un hayatı, bu iki hakikati en güzel şekilde ispat eder.

Kur'an-ı Kerim'de Hz. Eyyub

Hz. Eyyub'un adı Kur'an'da dört defa doğrudan zikredilir. Bunun yanı sıra kıssası ve sabrı pek çok yerde konu edilmiştir:

Kur'an'daki Hz. Eyyub portresi son derece özeldir: sabırlı, çok tevbe eden, Allah'a yönelen, edepli, güzel kul. Yüce Allah onu: "Ne güzel kul! Doğrusu o, çok tevbe eden biriydi" (Sâd, 44) diyerek ebedî övgüyle anmıştır. Bu ifade, bir insan için hayâl edilebilecek en yüksek onurdur - zira Kur'an, Allah'ın kendi sözüdür ve kıyamete kadar okunacaktır. Hz. Eyyub'un bu ebedî övgüsü, sabrın karşılığının ebedi şan olduğunu da gösterir.

Allah'ın Mükafatı: Eskisinin İki Katı

Sabır imtihanını tamamladıktan ve Allah'a duasıyla yönelip şifa bulduktan sonra, Hz. Eyyub için muhteşem bir mükafat dönemi başladı. Kur'an bu mükafatı şöyle anlatır:

Hz. Eyyub'a üç büyük nimet birden verildi:

Rivayete göre, Hz. Eyyub'un yanına yağmurla birlikte altın çekirgeler düşmeye başladı. O bunları toplayıp hırkasına koyarken Allah ona sordu: "Ey Eyyub! Sana verdiğim bunca nimete rağmen daha fazlasını mı istiyorsun?" Hz. Eyyub'un cevabı harikaydı: "Ya Rabbi! Senin rahmetinden kim doyabilir? Ne kadar verirsen ver, ben seni alkışlamaktan ve nimetlerine şükretmekten geri durmayacağım."

Bu kıssa bize şu büyük hakikati öğretir: Allah için sabredene Allah mutlaka misliyle, hatta fazlasıyla geri verir. Eğer bu dünyada değilse ahirette - ama her hâlükârda sabrın karşılığı çok büyüktür. Kur'an der ki: "Sabredenlere mükafatları hesapsız olarak verilir" (Zümer, 10). Hz. Eyyub'un hayatı, bu ayetin en canlı tefsiridir.

Hz. Eyyub'un Vefatı

Hz. Eyyub, şifa bulduktan sonra uzun yıllar daha sağlıklı bir hayat sürdürmüştür. Rivayetlere göre yaklaşık 93 yaşına kadar yaşamış; kavmine tebliğe devam etmiş, yeniden kavuştuğu ailesiyle mutlu yıllar geçirmiştir. Sonunda, Rabbine yönelirken olduğu gibi, vefat hâlinde de huzur içinde Rabbinin rahmetine kavuşmuştur.

Hz. Eyyub'un kabrinin nerede olduğu konusunda farklı rivayetler vardır. En yaygın kabul edilenlerden biri, kabrinin bugünkü Umman'ın Salala bölgesinde olduğu yönündedir. Türkiye'de ise Şanlıurfa'daki Eyüp Peygamber Makamı, Siverek civarındaki bazı bölgeler, ona atfedilen mekanlar olarak bilinmektedir. Lübnan'da da "Makam-ı Eyyub" diye bilinen bir ziyaretgâh bulunmaktadır.

Peygamberlerin kabirlerinin kesin yeri zamanla bilinmez olmuştur; ancak önemli olan onların bıraktıkları manevî mirastır. Hz. Eyyub, kendisinden sonra gelecek tüm nesillere sabrın, teslimiyetin, tevazunun ve şükrün en yüksek örneği olarak kalmıştır. Onun adı anıldıkça, insanlar zor anlarında ondan ilham almakta, "Eyüp sabrı" ifadesiyle onun mirasını yaşatmaktadırlar.

Hz. Eyyub'un Hayatından Dersler

Hz. Eyyub'a Dair Hadisler

Sıkça Sorulan Sorular

Bu Yazıyı Paylaş

Diğer Peygamberler