وقت اذان ظهر - نماز ظهر و نماز جمعه

اذان ظهر چیست؟

اذان ظهر، اذانی است که در اسلام آغاز دومین وقت نماز روز را اعلام می‌کند و همراه با میل خورشید از بلندترین نقطهٔ آسمان (زوال) به سوی غرب سر داده می‌شود. اذان ظهر که دومین اذان از پنج وقت نماز است، در میانهٔ روز ندایی مقدس برای فراخواندن مسلمانان به عبادت است. وقت ظهر به لحظه‌ای اطلاق می‌شود که خورشید خط نصف‌النهار را پشت سر می‌گذارد و سایه‌ها بار دیگر آغاز به دراز شدن می‌کنند؛ این پدیدهٔ نجومی در تاریخ اسلام، معیار بنیادین تعیین اوقات نماز شناخته شده است.

نماز ظهر یکی از آشکارترین جلوه‌های نماز در زندگی روزانه است؛ نمازی که خود یکی از پنج رکن اسلام به شمار می‌آید. اذان ظهر که در پرکارترین ساعت‌های روز و در میانهٔ مشغله‌ها و کارها گفته می‌شود، به مسلمانان یادآور می‌گردد که اندکی از کارهای دنیوی دور شوند و به سوی پروردگار خویش روی آورند. از این منظر، اذان ظهر تنها ندایی برای اعلام فرارسیدن وقت نیست؛ بلکه نمادی است از حفظ تعادل معنوی در میان مشغله‌های دنیا. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) با تأکید بر اثر پاک‌کنندهٔ نماز فرمودند: «نمازهای پنج‌گانه به رودخانه‌ای می‌مانند که جلوی خانهٔ یکی از شما جاری است؛ آیا کسی که روزی پنج بار در آن شست‌وشو کند، باز چرکی بر تن دارد؟» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۶).

از منظر تاریخی، اذان ظهر در تمدن اسلامی نقشی حیاتی در تنظیم زندگی روزمره داشته است. در شهرهای عثمانی با فرارسیدن اذان ظهر بازارها برای مدتی کوتاه فرومی‌نشست، پیشه‌وران و صنعتگران رو به مسجد می‌آوردند و ادارات دولتی برای استراحت ظهر تعطیل می‌شدند. امروز نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی، اذان ظهر استراحتی طبیعی در زندگی کاری به شمار می‌آید. مفهوم وقت «استوا»، یعنی لحظه‌ای که خورشید درست در رأس قرار دارد، پدیدهٔ نجومی بنیادینی است که زمان گفتن اذان ظهر را تعیین می‌کند. چند دقیقه پس از این لحظه، خورشید به سوی غرب میل می‌کند و وقت نماز ظهر فرامی‌رسد.

جایگاه اذان ظهر در جوامع اسلامی، به‌ویژه در روزهای جمعه برجسته‌تر می‌گردد. اذان ظهری که در روز جمعه سر داده می‌شود، در عین حال وقت نماز جمعه را نیز اعلام می‌کند. نماز جمعه، نمازی است که جایگزین نماز ظهر می‌شود و خواندن آن با جماعت فرض است. از این رو، اذان ظهر در روز جمعه ندایی ویژه است که موجب گرد آمدن جماعت بزرگ هفتگی می‌شود. خطبهٔ جمعه در مساجد و نماز جمعه‌ای که در پی آن خوانده می‌شود، یکی از نیرومندترین نمادهای یگانگی و همبستگی در جوامع اسلامی است که قرن‌هاست تداوم یافته است.

وقت نماز ظهر چه زمانی آغاز می‌شود؟

وقت نماز ظهر، با میل خورشید از نقطهٔ زوال (نصف‌النهار) به سوی غرب آغاز می‌شود. از نظر نجومی، این لحظه‌ای است که خورشید بالاترین نقطهٔ خود را در آسمان پشت سر گذاشته و رو به فرود می‌آید. در منابع فقهی این وضعیت چنین تعریف شده است: «بازگشت سایهٔ یک جسم به دراز شدن، پس از آنکه به کوتاه‌ترین حالت خود رسیده است». در پس این تعریف به‌ظاهر ساده، ژرفایی نجومی و فقهی نهفته است که قرن‌ها علمای اسلام با دقت بر آن تأمل کرده‌اند.

درک درست مفهوم وقت زوال برای تعیین وقت نماز ظهر اهمیت حیاتی دارد. زوال لحظه‌ای است که خورشید درست در رأس (نقطهٔ استوا) قرار می‌گیرد. در این لحظه، سایهٔ هر جسم در کوتاه‌ترین حد خود است. هنگامی که خورشید آغاز به میل می‌کند، سایه‌ها رفته‌رفته دراز می‌شوند و دقیقاً در همین لحظه وقت نماز ظهر آغاز می‌شود. اما نکتهٔ مهمی در میان است: لحظهٔ دقیق زوال، یعنی لحظه‌ای که خورشید بر نصف‌النهار قرار دارد، وقت کراهت است. در این مدت خواندن نماز مکروه است. در فقه اسلامی، این کراهت با هدف پرهیز از همانندی با ساعت‌های عبادت اقوام خورشیدپرست وضع شده است. کراهت زوال حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه به طول می‌انجامد و با آغاز میل خورشید پایان می‌یابد.

وقت نماز ظهر از زوال خورشید آغاز می‌شود و تا وقت نماز عصر ادامه می‌یابد. در بارهٔ آغاز وقت نماز عصر میان مذاهب اختلاف وجود دارد. به نظر مذهب حنفی، هنگامی که طول سایهٔ یک جسم به دو برابر قامت خود برسد (به‌جز سایهٔ زوال)، وقت عصر آغاز می‌شود و وقت ظهر به پایان می‌رسد. به نظر مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی، هنگامی که طول سایه به اندازهٔ یک برابر قامت برسد، وقت عصر فرامی‌رسد. این تفاوت می‌تواند به‌ویژه در ماه‌های تابستان بر پایان وقت نماز ظهر اثر بگذارد. بنا بر محاسبهٔ مذهب حنفی، مدت نماز ظهر طولانی‌تر و بنا بر دیگر مذاهب کوتاه‌تر است.

در علم نجوم نوین، زمان عبور خورشید از نصف‌النهار با دقتی فوق‌العاده محاسبه می‌شود. به این شکل، وقت نماز ظهر را می‌توان دقیقه به دقیقه تعیین کرد. اما در دوران‌های گذشته، علمای اسلام و ستاره‌شناسان این لحظه را با روش‌های سادهٔ اندازه‌گیری سایه می‌سنجیدند. لحظه‌ای را که سایهٔ چوبی فروشده در زمین (شاخص یا گنومون) به کوتاه‌ترین حد می‌رسید نگاه می‌داشتند و چون سایه بار دیگر رو به دراز شدن می‌گذاشت، فرارسیدن وقت ظهر را درمی‌یافتند. این روش، حتی امروز نیز برای بازبینی درستی محاسبات نجومی می‌تواند به کار آید.

در حدیث شریف مشهوری دربارهٔ آغاز وقت نماز ظهر، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) چنین فرمودند: «جبرئیل (علیه‌السلام) دو روز نزد کعبه برای من امامت کرد. نماز ظهر را هنگامی خواند که خورشید میل کرده و سایه به اندازهٔ بند کفش شده بود» (ابوداود، ترمذی). این حدیث به‌روشنی نشان می‌دهد که وقت نماز ظهر بلافاصله پس از زوال آغاز می‌شود. دیانت نیز بر پایهٔ این حدیث و محاسبات نجومی، اوقات ظهر را تعیین می‌کند.

نماز ظهر چگونه خوانده می‌شود؟

نماز ظهر به این ترتیب خوانده می‌شود: نخست ۴ رکعت سنت پیش، سپس ۴ رکعت فرض و سرانجام ۲ رکعت سنت پس. در ادامه گام‌های هر بخش به تفصیل آمده است. پیش از آغاز نماز باید شرایطی چون وضو داشتن، پوشاندن عورت، رو به قبله ایستادن و در وقت بودن، فراهم گردد.

سنت پیش از فرض نماز ظهر (۴ رکعت)

فرض نماز ظهر (۴ رکعت)

پس از سنت پیش، اقامه گفته می‌شود و فرض نماز ظهر خوانده می‌گردد. اگر با جماعت خوانده می‌شود به امام اقتدا می‌گردد؛ اگر به‌تنهایی خوانده می‌شود، شیوهٔ آن چنین است:

سنت پس از فرض نماز ظهر (۲ رکعت)

پس از فرض، ۲ رکعت سنت پس خوانده می‌شود. شیوهٔ ادای آن همانند سنت نماز صبح است: نیت می‌شود، ۲ رکعت خوانده می‌شود و سلام داده می‌شود. در سنت پس در هر رکعت فاتحه و سورهٔ ضمیمه قرائت می‌گردد.

فضیلت ادای نماز ظهر با جماعت بسیار بزرگ است. نمازی که با جماعت خوانده می‌شود ۲۷ برابر نماز فرادی فضیلت دارد. اما از آنجا که نماز ظهر با ساعت‌های کار و مدرسه همزمان است، بسیاری از مسلمانان ناگزیر می‌شوند آن را به‌تنهایی بخوانند. این امر صحت نماز را خدشه‌دار نمی‌کند؛ اما هر گاه امکان فراهم باشد، پیوستن به جماعت سرچشمهٔ ثواب بزرگ است.

خشوع (آرامش قلبی) در نماز ظهر اهمیت ویژه‌ای دارد. این نماز که در پرکارترین ساعت‌های روز و در میانهٔ فشار کاری خوانده می‌شود، فرصتی بی‌نظیر برای آرامش روح و تازگی ذهن است. کوشش برای پاک کردن اندیشه‌های دنیوی هنگام وضو و خواندن نماز بدون شتاب و با آرامش، اثر معنوی نماز ظهر را بیشتر می‌سازد. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) با تأکید بر جنبهٔ آرامش‌بخش نماز فرمودند: «روشنایی چشم خود را در نماز بیابید».

فضیلت و اهمیت نماز ظهر

این حدیث شریف به‌روشنی نشان می‌دهد که خواندن منظم سنت‌های نماز ظهر چه پاداش بزرگی در پی دارد. وعدهٔ حرام شدن آتش دوزخ یکی از بزرگ‌ترین مژده‌های اسلامی است و این مژده به کسانی داده شده که بر سنت‌های نماز ظهر مداومت می‌ورزند. روایت شده است که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) سنت پیش از فرض ظهر را هرگز ترک نمی‌فرمود.

خواندن نماز ظهر در میانهٔ روز، معنای معنوی ویژه‌ای دارد. در پرکارترین ساعت‌های مشغلهٔ دنیوی، رها کردن همه چیز و ایستادن در پیشگاه خداوند، زیباترین تجلی بندگی است. نماز ظهر که در میانهٔ کار، تجارت، آموزش و زندگی اجتماعی خوانده می‌شود، به مسلمان کمک می‌کند تعادل را در زندگی روزمرهٔ خویش برقرار سازد. در قرآن کریم با تأکید بر اهمیت ترک نکردن نماز در برابر مشغله‌های دنیوی فرمود: «مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات بازنمی‌دارد» (سوره نور، آیه ۳۷).

نماز ظهر در عین حال نقطهٔ عطف مهمی در تقسیم روز به دو بخش است. مدتی که از نماز صبح تا ظهر می‌گذرد، نیمهٔ نخست روز را تشکیل می‌دهد و مدتی که از ظهر تا غروب طول می‌کشد، نیمهٔ دوم است. نماز ظهر در میان این دو نیمه نقش پلی را ایفا می‌کند و به مسلمان کمک می‌نماید روز خود را بر محور عبادت سامان بخشد. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) خبر داده‌اند که وقت ظهر زمانی است که درهای بهشت گشوده می‌شود.

از نظر اجتماعی نیز نماز ظهر جایگاه ویژه‌ای دارد. به‌ویژه مصلاهای موجود در محل‌های کار و مراکز خرید، در نماز ظهر شلوغ‌ترین لحظات خود را سپری می‌کنند. مردمانی از مشاغل و طبقات اجتماعی گوناگون در یک صف کنار هم نماز می‌خوانند و در عمل اصل برابری و برادری اسلامی را تجربه می‌کنند. در تمدن عثمانی پس از نماز ظهر در مساجد، مجالس علم برپا می‌شد، موعظه ایراد می‌گردید و مسائل اجتماعی به بحث گذاشته می‌شد. زنده داشتن این سنت در روزگار ما، در نیرومندی جامعهٔ مسلمان نقش دارد.

آخرین وقت نماز ظهر چه زمانی است؟

آخرین وقت نماز ظهر، با فرارسیدن وقت نماز عصر به پایان می‌رسد. در بارهٔ آغاز وقت عصر میان مذاهب اختلاف هست. به نظر مذهب حنفی، هنگامی که طول سایهٔ یک جسم (به‌جز سایهٔ زوال) به دو برابر قامت خود برسد، وقت عصر فرامی‌رسد. به نظر مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی، هنگامی که طول سایه به اندازهٔ یک برابر قامت برسد، وقت عصر آغاز می‌شود و وقت نماز ظهر به پایان می‌رسد.

نتیجهٔ عملی این تفاوت مذاهب این است: به نظر مذهب حنفی، زمان بیشتری برای ادای نماز ظهر در دست است. برای نمونه، در ماه‌های تابستان در استانبول، بنا بر محاسبهٔ حنفی، وقت عصر حدود ساعت ۱۷:۰۰ فرا می‌رسد، در حالی که بنا بر محاسبهٔ شافعی حدود ساعت ۱۶:۰۰ آغاز می‌شود. این تفاوت برای کسانی که نماز را تا پایان وقت آن به تأخیر می‌اندازند اهمیت دارد. ریاست امور دینی ترکیه (دیانت) محاسبهٔ مذهب حنفی را مبنا قرار می‌دهد.

با فرارسیدن وقت عصر، وقت نماز ظهر به‌طور کامل به پایان می‌رسد. از آن پس کسی که بخواهد نماز ظهر را بخواند، باید نیت قضا کند. در نماز قضا تنها ۴ رکعت فرض خوانده می‌شود؛ سنت‌ها قضا نمی‌شوند. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) با تأکید فراوان به خواندن نماز در وقت آن سفارش فرموده و فرمودند: «نمازی که در وقت خود خوانده شود، برترین عمل است». از این رو، خواندن نماز ظهر تا حد امکان در نخستین ساعت‌های وقت آن، درست‌ترین رفتار است.

ادای نماز ظهر در محل کار و مدرسه

نماز ظهر چون با ساعت‌های کار و تحصیل همزمان است، بسیاری از مسلمانان ناگزیرند آن را در محل کار یا مدرسه به جای آورند. این وضعیت دشواری‌های عملی به همراه می‌آورد، اما با برنامه‌ریزی درست و عزمی استوار قابل غلبه است. در ترکیه بسیاری از محل‌های کار و مؤسسات آموزشی، مصلا یا اتاق نماز دارند؛ نخستین گام، جست‌وجوی این فضاهاست.

ادای نماز ظهر در محل کار یا مدرسه در آغاز ممکن است دشوار به نظر برسد، اما به مرور زمان به عادتی طبیعی تبدیل می‌شود. آنچه اهمیت دارد، عزم و استمرار است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) فرمودند: «محبوب‌ترین اعمال نزد خدا، آن‌هایی است که هرچند اندک، پیوسته باشد» (بخاری). آغاز با گام‌های کوچک و منظم بودن، با گذر زمان هم زندگی عبادی شما را نیرومند خواهد ساخت و هم برای اطرافیان نمونه‌ای نیکو خواهد شد.

سوره‌هایی که در نماز ظهر خوانده می‌شود

نماز ظهر یکی از نمازهایی است که قرائت در آن آهسته (خفیّ) انجام می‌گیرد. امام یا کسی که به‌تنهایی می‌خواند، فاتحه و سورهٔ ضمیمه را پنهانی قرائت می‌کند. در نماز ظهر خواندن سوره‌های با درازی متوسط سنت است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) در نماز ظهر سوره‌هایی نزدیک به طول سوره‌های نماز صبح می‌خواند.

از جمله سوره‌هایی که روایت شده پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) در فرض نماز ظهر می‌خوانده‌اند: سورهٔ بروج، سورهٔ طارق، سورهٔ لیل، سورهٔ اعلی و دیگر سوره‌های با درازی متوسط. خواندن سوره‌ای طولانی‌تر در دو رکعت نخست و تنها فاتحه در دو رکعت آخر، از سنت‌هاست. این رویه به‌عنوان قاعدهٔ کلی در نمازهای فرض چهار رکعتی پذیرفته شده است.

کسانی که نماز ظهر را به‌تنهایی می‌خوانند، می‌توانند پس از فاتحه هر سوره‌ای را که می‌دانند بخوانند. سوره‌های کوتاه نیز قابل انتخاب‌اند؛ در هر حال نماز معتبر است. آنچه اهمیت دارد، خواندن آیات با تجوید درست و اندیشیدن در معنای آن‌هاست. از آنجا که قرائت در نماز ظهر آهسته است، فرد با صدایی که خود بشنود، به‌صورت زمزمه می‌خواند؛ ولی شنیده شدن آن از سوی اطرافیان مطلوب نیست.