نماز عصر چیست؟
نماز عصر، سومین نماز از پنج نماز فرض روزانه در اسلام است و در زبان عربی «صَلاةُ العَصر» نامیده میشود. واژهٔ «عصر» در لغت به معنای «وقت پسین»، «زمان»، «قرن» و «دوران» آمده است و در قرآن کریم نیز سورهای به همین نام (سوره عصر) وجود دارد. نماز عصر، در بازهٔ زمانی میان پایان وقت نماز ظهر تا غروب خورشید خوانده میشود. این نماز، نمادی است از آغاز نیمهٔ دوم روز و عبادتی است که زندگی دینی مسلمانان را در پسین روز پاس میدارد.
جایگاه نماز عصر در اسلام بسیار بزرگ است. در قرآن کریم در آیهٔ ۲۳۸ سوره بقره چنین آمده است: «بر نمازها و [بهویژه] نماز میانه (صلاة الوسطی) مراقبت کنید و فروتنانه برای خدا به پا خیزید». بسیاری از مفسران، مفهوم «صلاة الوسطی» (نماز میانه) در این آیه را به نماز عصر اشاره میدانند. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) نیز در این باره فرمودند: «صلاة الوسطی، همان نماز عصر است» (مسلم، المساجد، ۲۰۵؛ ترمذی، التفسیر، ۳) و این تفسیر را تأیید کردند. این تأکید ویژه نشاندهندهٔ جایگاه متمایز نماز عصر در میان دیگر نمازهاست.
وقت عصر در طول تاریخ تمدن اسلامی، پایان دومین بخش بزرگ فعالیتهای روزانه شناخته شده است. در جامعهٔ عثمانی، وقت عصر زمانی بود که بازارها رو به آرامش میگذاشتند، پیشهوران به حسابوکتاب مینشستند و محاسبهٔ روز آغاز میشد. امروز نیز نماز عصر، نمازی است که در پایان ساعات کاری روز خوانده میشود و مسلمان را برای فرارسیدن وقت مغرب آماده میسازد. بهویژه در ماههای تابستان، فاصلهٔ طولانی پس از نماز عصر تا غروب، فرصتی فراهم میآورد تا هم به عبادت پرداخت و هم به فعالیتهای اجتماعی.
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) دربارهٔ نماز عصر احادیث شریف فراوانی روایت کردهاند. در یکی از این احادیث فرمودند: «هرکس نماز عصر را ترک کند، گویی خانواده و داراییاش از او گرفته شده است» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۵؛ مسلم، المساجد، ۲۰۰). این حدیث بهروشنی نشان میدهد که از دست دادن یا غفلت از نماز عصر، چه زیان بزرگی به همراه دارد. اندوه و درماندگی کسی که خانواده و داراییاش از او گرفته شده، تمثیلی است برای بیان ابعاد زیان معنوی کسی که نماز عصر را ترک میکند.
اذان عصر چه ساعتی گفته میشود؟
پرسش «امروز اذان عصر چه ساعتی است؟» یکی از پرتکرارترین پرسشهای دینی در ترکیه است. ساعت اذان عصر بر پایهٔ موقعیت خورشید در آسمان و درازی سایه محاسبه میشود؛ از این رو بسته به فصل سال و مختصات جغرافیایی شهر، تغییر چشمگیری دارد. پس از اذان صبح و مغرب، بیشترین تغییر فصلی از آنِ وقت عصر است. در سراسر ترکیه، اذان عصر در ماههای تابستان تقریباً میان ساعت ۱۶:۳۰ تا ۱۷:۳۰ و در ماههای زمستان میان ۱۴:۳۰ تا ۱۵:۳۰ گفته میشود.
در استانبول، اذان عصر در ماههای تابستان (ژوئن-ژوئیه) حدود ۱۷:۱۵ تا ۱۷:۳۰ و در ماههای زمستان (دسامبر-ژانویه) حدود ۱۵:۰۰ تا ۱۵:۱۵ گفته میشود. این تفاوت حدوداً دو ساعته، از مسیر متفاوت خورشید در ماههای تابستان و زمستان برمیخیزد. در انقلاب تابستانی، طولانی شدن روز به معنای آن است که خورشید مسیری بلندتر و بالاتر در آسمان میپیماید؛ این امر باعث میشود سایهها دیرتر به درازی تعیینشدهٔ وقت عصر برسند.
در آنکارا، اذان عصر حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زودتر از استانبول گفته میشود؛ چرا که آنکارا در شرق آن قرار دارد. در حکاری، شرقیترین استان ترکیه، اذان عصر حدود ۴۰ تا ۴۵ دقیقه زودتر و در ادرنه، غربیترین استان، حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دیرتر از استانبول گفته میشود. این تفاوت از فاصلهٔ میان طولهای جغرافیایی برمیخیزد. هر ۱ درجه تفاوت طول جغرافیایی، تقریباً به ۴ دقیقه تفاوت در زمان عبور خورشید از نصفالنهار میانجامد.
ریاست امور دینی ترکیه (دیانت) با تکیه بر محاسبات نجومی، اوقات اذان عصر را برای همهٔ استانها و شهرستانهای ترکیه محاسبه و اعلام میکند. وقت عصر بر پایهٔ محاسبهٔ مذهب حنفی تعیین میشود؛ یعنی لحظهای که سایهٔ یک جسم (بهجز سایهٔ زوال) به دو برابر قامت خود میرسد. اوقات روزآمد اذان عصر را میتوانید از طریق EzanVaktim.com یا برنامهٔ موبایل رسمی دیانت دنبال کنید. نمایشگر زمان پویا در بالای صفحه، ساعت کنونی اذان عصر را بر اساس موقعیت شما بهصورت خودکار نشان میدهد.
وقت نماز عصر چه زمانی آغاز میشود؟
وقت نماز عصر، با پایان وقت نماز ظهر آغاز میشود. اما این نقطهٔ آغاز، یکی از موارد اختلاف نظر مهم میان مذاهب فقهی اسلام است. این اختلاف به محاسبهٔ درازی سایهٔ یک جسم بازمیگردد و مسئلهای فقهی است که قرنها میان علمای اسلام مورد بحث بوده است.
به نظر مذهب حنفی، وقت نماز عصر هنگامی آغاز میشود که سایهٔ یک جسم (بهجز سایهٔ زوال یا فیء زوال) به دو برابر قامت خود برسد. در این محاسبه، پس از کسر سایهٔ زوال، درازی باقیماندهٔ سایه در نظر گرفته میشود. برای نمونه، اگر سایهٔ یک چوب ۱ متری در هنگام زوال ۳۰ سانتیمتر باشد، هنگامی که سایهٔ این چوب به ۲ متر + ۳۰ سانتیمتر = ۲٫۳۰ متر برسد، بنا بر مذهب حنفی وقت عصر فرامیرسد.
به نظر مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی، وقت نماز عصر هنگامی آغاز میشود که سایهٔ یک جسم (بهجز سایهٔ زوال) به یک برابر قامت خود برسد. در مثال بالا، هنگامی که سایه به ۱ متر + ۳۰ سانتیمتر = ۱٫۳۰ متر برسد، وقت عصر آغاز میشود. این تفاوت میان مذاهب، در عمل میتواند تقریباً ۴۵ تا ۶۰ دقیقه اختلاف زمانی ایجاد کند. به نظر مذهب شافعی، وقت عصر زودتر فرامیرسد و در نتیجه مدت نماز ظهر کوتاهتر میشود. این دو حالت در منابع فقهی به ترتیب عصر اول (به نظر شافعی) و عصر ثانی (به نظر حنفی) نامیده میشود.
بر نمازها و [بهویژه] نماز میانه (صلاة الوسطی) مراقبت کنید و فروتنانه برای خدا به پا خیزید.
در ترکیه، ریاست امور دینی ترکیه (دیانت) محاسبهٔ مذهب حنفی را مبنا قرار میدهد. از این رو در تقویمهای اوقات نماز ترکیه، وقت عصر زمانی نشان داده میشود که سایهٔ جسم به دو برابر درازی خود برسد. اما مسلمانانی که از مذهب شافعی پیروی میکنند، میتوانند از لحظهای که سایه به یک برابر درازی خود میرسد نماز عصر را به جای آورند. این موضوع بهویژه در مناطق جنوب شرقی آناتولی و شرق مدیترانه، که جمعیت پیروان مذهب شافعی در آنها فراوان است، اهمیت عملی دارد.
وقت نماز عصر با غروب خورشید به پایان میرسد. یعنی لحظهای که اذان مغرب گفته میشود، همان لحظهٔ پایان وقت نماز عصر است. اما در این میان نکتهای مهم وجود دارد: زمانی که خورشید به غروب نزدیک میشود و نورش ضعیف میگردد و چشم بتواند مستقیماً به آن بنگرد، وقت کراهت است. در این وقت کراهت، خواندن نماز عصر مکروه است، اما اگر هنوز خوانده نشده باشد، نباید ترک شود و باید خوانده شود. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس یک رکعت از نماز عصر را پیش از غروب خورشید بخواند، به نماز عصر رسیده است» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۲۸).
نماز عصر چند رکعت است؟
نماز عصر در مجموع ۸ رکعت خوانده میشود: ۴ رکعت سنت و ۴ رکعت فرض. سنت نماز عصر، برخلاف سنتهای نمازهای ظهر و صبح، در دستهٔ سنت غیر مؤکد (سنتی که اکید نیست) قرار دارد. این بدان معناست که خواندن آن بهشدت توصیه شده، اما با ترک آن گناهی متوجه شخص نمیشود. ۴ رکعت فرض نیز بر هر مسلمان عاقل و بالغ فرض است و ترک آن گناهی بزرگ به شمار میرود.
سنت نماز عصر: ۴ رکعت است و در دستهٔ سنت غیر مؤکد قرار دارد. این سنت با یک نشست در میانه خوانده میشود؛ یعنی در پایان رکعت دوم نشسته و تشهد (التحیات) خوانده میشود (نشست اول)، سپس رکعتهای سوم و چهارم خوانده شده و سلام داده میگردد. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «خداوند بر کسی که پیش از نماز عصر چهار رکعت (سنت) میخواند، رحمت آورد» (ابوداود، ترمذی). این حدیث شریف، تشویق به خواندن سنت نماز عصر را آشکار میسازد.
فرض نماز عصر: ۴ رکعت است و بر هر مسلمان فرض است. در فرض نماز عصر، قرائت آهسته (خفیّ) انجام میشود؛ یعنی امام یا کسی که بهتنهایی نماز میخواند، فاتحه و سورهٔ ضمیمه را پنهانی قرائت میکند. از این جهت، نماز عصر همانند نماز ظهر است و با نمازهای صبح، مغرب و عشاء تفاوت دارد. پس از فرض نماز عصر، هیچ نماز سنتی خوانده نمیشود.
| نماز | نوع | رکعت | توضیح |
|---|---|---|---|
| سنت عصر | سنت | ۴ | سنت غیر مؤکد - با یک نشست در میانه |
| فرض عصر | فرض | ۴ | فرض عینی - قرائت آهسته (خفیّ) |
نبودِ نماز سنت پس از فرض نماز عصر، یکی از ویژگیهای مهمی است که این نماز را از دیگر اوقات متمایز میسازد. علت آن، نزدیکی وقت پس از نماز عصر به غروب خورشید است و خواندن نماز نافله در این بازه مکروه است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «پس از نماز عصر تا غروب خورشید نماز نخوانید» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۳۱). از این رو، پس از خواندن نماز عصر تا غروب خورشید، نماز نافله یا سنت خوانده نمیشود. اما کسی که نماز قضا بر گردن دارد، میتواند در این وقت نماز قضا بخواند.
در برخی روایات نقل شده است که پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) گاهی سنت نماز عصر را ترک میکرد و گاهی به جای میآورد. این نیز یکی از دلایلی است که سنت آن را غیر مؤکد میگرداند. با این حال، خواندن این سنت برای مسلمانانی که وقت و امکان آن را دارند، ثواب بزرگی به همراه دارد. حضرت علی (رضیاللهعنه) روایت کردهاند: «رسولالله (صلیاللهعلیهوسلم) پیش از عصر چهار رکعت میخواند و میان آنها را با سلام جدا میفرمود» (ترمذی). بنا بر این روایت، پیامبر اکرم گاهی سنت عصر را به صورت ۲+۲ رکعت میخواندند.
نماز عصر چگونه خوانده میشود؟
نماز عصر به این ترتیب خوانده میشود: نخست ۴ رکعت سنت و سپس ۴ رکعت فرض. در ادامه، گامهای هر بخش به تفصیل آمده است. پیش از آغاز نماز باید شرایطی چون وضو داشتن، پوشاندن عورت، رو به قبله ایستادن و در وقت بودن، فراهم گردد.
سنت نماز عصر (۴ رکعت)
نیت و تکبیرة الافتتاح
در دل نیت میشود: «به نیت خواندن سنت نماز عصر». دستها تا مقابل گوشها (در زنان تا مقابل شانهها) بالا میآید و با گفتن «اللهُ اَکبَر» نماز آغاز میشود.
قیام (قرائت در حال ایستاده) - رکعت ۱ و ۲
دستها زیر ناف (به نظر حنفی) یا روی سینه (به نظر شافعی) بسته میشود. به ترتیب دعای سُبحانَک، اَعوذُ و بَسمَله، سورهٔ فاتحه و یک سورهٔ ضمیمه خوانده میشود. رکوع و سجدهها انجام میگیرد. در پایان رکعت دوم نشسته و تشهد (التحیات) خوانده میشود (نشست اول).
رکعت ۳ و ۴
با گفتن «اللهُ اَکبَر» برخاسته میشود. بَسمَله، فاتحه و سورهٔ ضمیمه خوانده میشود (در نماز سنت در هر رکعت سورهٔ ضمیمه قرائت میگردد). رکوع و سجدهها انجام میشود. در پایان رکعت چهارم نشسته و تشهد، اللّهمّ صَلِّ، اللّهمّ بارِک و رَبَّنا آتِنا خوانده میشود. به سمت راست و سپس به سمت چپ سلام داده میشود.
فرض نماز عصر (۴ رکعت)
پس از سنت، اقامه گفته میشود و فرض نماز عصر خوانده میگردد. اگر با جماعت خوانده میشود، به امام اقتدا میگردد؛ اگر بهتنهایی خوانده میشود، شیوهٔ آن چنین است:
نیت و تکبیرة الافتتاح
به این صورت نیت میشود: «به نیت خواندن فرض نماز عصر». اگر با جماعت خوانده شود، عبارت «به اقتدای امام» نیز افزوده میگردد. با گفتن «اللهُ اَکبَر» نماز آغاز میشود.
رکعت ۱ و ۲
سُبحانَک، اَعوذُ و بَسمَله، فاتحه و سورهٔ ضمیمه خوانده میشود. در نماز عصر قرائت آهسته (خفیّ) انجام میگیرد. رکوع و سجدهها انجام میشود. در پایان رکعت دوم نشسته و تشهد خوانده میگردد.
رکعت ۳ و ۴
برخاسته میشود و تنها بَسمَله و فاتحه خوانده میشود (در رکعت سوم و چهارم نماز فرض، سورهٔ ضمیمه خوانده نمیشود). رکوع و سجدهها انجام میگیرد. در پایان رکعت چهارم، در نشست آخر همهٔ ادعیه خوانده شده و سلام داده میشود.
پس از فرض نماز عصر، هیچ نماز سنتی خوانده نمیشود. این ویژگی، نماز عصر را از دیگر اوقات متمایز میسازد. پس از خواندن فرض، تسبیح گفتن، خواندن آیة الکرسی، استغفار و دعا کردن سنت است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) پس از هر نماز فرض، سه بار «اَستَغفِرُالله» میفرمود، سپس دعای «اَللّهُمَّ اَنتَ السَّلامُ وَ مِنکَ السَّلامُ تَبارَکتَ یا ذَا الجَلالِ وَ الاِکرام» را میخواند.
فضیلت ادای نماز عصر با جماعت بزرگ است. نمازی که با جماعت خوانده میشود، ۲۷ برابر نماز فرادی فضیلت دارد. از آنجا که نماز عصر با پایان ساعتهای کاری همزمان است، بسیاری از مسلمانان میتوانند این نماز را در محل کار یا در مسجدی نزدیک با جماعت بخوانند. بهویژه در مناطق صنعتی، مراکز تجاری و مراکز خرید، مصلاهای موجود در این محلها هنگام نماز عصر جماعت پرشماری دارند. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس نماز صبح و نماز عصر را به جای آورد، به بهشت داخل میشود» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۲۶) و بدینسان به اهمیت ویژهٔ این دو نماز اشاره فرمودند.
فضیلت نماز عصر
هرکس نماز صبح و نماز عصر را به جای آورد، به بهشت داخل میشود.
این حدیث شریف بهروشنی نشان میدهد که نماز صبح و نماز عصر در میان دیگر نمازها جایگاهی ویژه دارند. نماز عصر چون در خستهکنندهترین و پرمشغلهترین ساعات روز خوانده میشود، ادای منظم آن نیازمند ارادهٔ بزرگ و آگاهی از بندگی است. به همین سبب پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) بر نماز عصر تأکید ویژهای فرمودهاند.
دربارهٔ فضیلت نماز عصر احادیث شریف فراوانی نقل شده است. در یکی از این احادیث پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) چنین فرمودند: «در شما فرشتگانی هستند که در شب و روز به نوبت میآیند. این فرشتگان در نماز صبح و نماز عصر گرد هم میآیند. سپس فرشتگانی که شب را با شما گذراندهاند بالا میروند. خداوند، در حالی که خود از همه بهتر میداند، از آنان میپرسد: "بندگانم را در چه حالی نهادید؟" آنان پاسخ میدهند: "آنان را در حال نماز نهادیم و چون نزدشان آمدیم، نیز در حال نماز بودند"» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۶؛ مسلم، المساجد، ۲۱۰).
چنانکه از این حدیث برمیآید، نمازهای صبح و عصر هنگام تعویض نوبت فرشتگان فرامیرسد. فرشتگان شب و فرشتگان روز در این دو وقت گرد هم میآیند و فرشتگانی که مسلمانان را در حال نماز میبینند، این حال را به خداوند عرضه میدارند. از این رو، ادای نمازهای صبح و عصر با جماعت و با خشوع، اهمیت ویژهای دارد. شهادت فرشتگان، در روز قیامت برای مسلمانان وسیلهٔ شفاعتی بزرگ خواهد بود.
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) در حدیث دیگری فرمودند: «هرکس نماز عصر را ترک کند، عملش تباه میشود» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۵). این حدیث نشان میدهد که ترک یا غفلت از نماز عصر چه پیامد سنگینی دارد. عبارت «تباه شدن عمل» در میان علمای اسلام به شیوههای گوناگون تفسیر شده است. برخی علما آن را چنین فهمیدهاند که ترک نماز عصر، ثواب دیگر اعمال را میکاهد؛ برخی دیگر گفتهاند این عبارت برای تأکید بر جدیت ترک به کار رفته است.
هرکس نماز عصر را ترک کند، گویی خانواده و داراییاش از او گرفته شده است.
یکی از ابعاد معنوی نماز عصر این است که با ادای آن در پایان روز، کفارهای برای گناهانی است که مسلمان در طول روز مرتکب میشود. هر یک از نمازهای پنجگانه، وسیلهای است برای آمرزش گناهان کوچک میان دو نماز. نماز عصر، فرصتی فراهم میکند تا خطاهای میان ظهر تا مغرب بخشوده شود. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «نمازهای پنجگانه به رودخانهای میمانند که جلوی خانهٔ یکی از شما جاری است؛ آیا کسی که روزی پنج بار در آن شستوشو کند، باز چرکی بر تن دارد؟» (بخاری) و بدینسان بر اثر پاککنندهٔ نماز تأکید فرمودند.
رابطهٔ نماز عصر و سوره عصر
سورهٔ ۱۰۳ قرآن کریم، یعنی سوره عصر، نام خود را مستقیماً از وقت عصر گرفته است. واژهٔ «عصر» در عربی به معنای وقت عصر، زمان، قرن و دوران است. در این سوره، خداوند تعالی با سوگند به «عصر» آغاز میکند و در حالی که خبر میدهد انسان در زیان است، چهار ویژگی را که دارندگان آن از این زیان مستثنا میشوند، بیان میفرماید.
سوره عصر (عربی و فارسی)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
بِسمِاللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم - به نام خداوند بخشایندهٔ مهربان
وَالْعَصْرِ
وَ العَصر - سوگند به عصر (زمان/وقت عصر)
اِنَّ الْاِنْسَانَ لَفٖى خُسْرٍ
اِنَّ الاِنسانَ لَفی خُسر - که بهراستی انسان در زیان است.
اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ
اِلَّا الَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَّبر - مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کردهاند و یکدیگر را به حق و یکدیگر را به صبر سفارش کردهاند.
بسیاری از مفسران اشاره کردهاند که واژهٔ «عصر» در این سوره به وقت عصر اشاره دارد. امام قرطبی بیان فرموده است که علت ارزش ویژهٔ وقت عصر آن است که این وقت پایان روز است و چنانکه در روز حساب، هر لحظه از انسان بازخواست خواهد شد، این بخش پایانی روز نیز نیازمند محاسبهای ویژه است. وقت عصر، از آن جهت که رو به غروب میرود و به پایان عمر تشبیه میشود، اهمیت دیگری نیز دارد.
امام شافعی (رضیاللهعنه) دربارهٔ سوره عصر فرمود: «اگر مردمان تنها در همین سوره میاندیشیدند، آنان را بسنده بود». این سخن نشان میدهد که این سوره چه معنای ژرف و گستردهای دارد. در این سوره چهار اصل بنیادین بیان شده است: ایمان، عمل صالح، سفارش به حق و سفارش به صبر. این چهار اصل، خلاصهای از ویژگیهای بنیادینی است که باید در زندگی یک مسلمان وجود داشته باشد.
خواندن سوره عصر در نماز عصر، به دلیل اشارهٔ نام این سوره به وقت عصر، معنای معنوی ویژهای دارد. روایت شده است که صحابهٔ کرام هنگامی که با یکدیگر دیدار میکردند، پیش از جدا شدن، سوره عصر را برای یکدیگر میخواندند. این سنت نشان میدهد که این سوره چه نقشی محوری در زندگی روزانه داشت. خواندن سوره عصر در سنت نماز عصر یا در دو رکعت نخست فرض، هم با وقت سازگار است و هم پیامهای ژرف سوره را به یاد میآورد و عملی نیکوست.
وقت کراهت در وقت عصر
یکی از مهمترین موضوعات فقهی مرتبط با وقت عصر، وقت کراهت در این وقت است. لحظهای که خورشید به غروب نزدیک میشود و نور آن ضعیف میگردد و چشم بتواند مستقیماً به آن بنگرد، در فقه اسلامی «وقت کراهت» نامیده میشود. این وقت، تقریباً ۴۰ تا ۴۵ دقیقه پیش از غروب خورشید آغاز میگردد و تا لحظهٔ غروب ادامه مییابد. در این مدت، خورشید زرد میشود و نور آن میکاهد.
در وقت کراهت این نمازها خوانده نمیشود: نمازهای نافله (سنت، تطوع)، نماز جنازه (به نظر مذهب حنفی)، سجدهٔ تلاوت و نمازهای قضای فرضهایی که از پیش از این بر گردن ماندهاند. اما یک استثنای بسیار مهم وجود دارد: اگر نماز عصر آن روز هنوز خوانده نشده باشد، حتی در وقت کراهت نیز باید حتماً خوانده شود. در این صورت نماز هرچند مکروه است، اما صحیح و معتبر است. زیرا وقت نماز فرض با غروب خورشید پایان مییابد و پس از آن تنها به نیت قضا میتوان آن را خواند.
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس یک رکعت از نماز عصر را پیش از غروب خورشید بخواند، به نماز عصر رسیده است» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۲۸). این حدیث نشان میدهد که نماز عصر را حتماً باید پیش از غروب خورشید خواند و حتی اگر در آخرین لحظات نیز خوانده شود، ادا به شمار میآید. اما این بدان معنا نیست که نماز را بهعمد به وقت کراهت موکول کنیم. خواندن نماز در ساعات نخستین وقت، همواره فضیلت بیشتری دارد.
تعیین وقت کراهت از نظر نجومی، به زاویهٔ نزدیک شدن خورشید به خط افق مربوط است. هنگامی که ارتفاع خورشید نسبت به افق به حدود ۵ تا ۶ درجه میرسد، وقت کراهت آغاز میشود. در عمل، این لحظهای است که میتوان بدون آزار چشم مستقیماً به خورشید نگریست. در این وقت که خورشید سرخ میشود و نورش میکاهد، آیینهای خورشیدپرستی اقوام کهن انجام میشد و این یکی از حکمتهای مکروه دانستن نماز در این وقت در اسلام شمرده شده است.
برای آنکه نماز عصر به وقت کراهت موکول نشود، برنامهریزی پیشاپیش اهمیت دارد. بهویژه در ماههای زمستان که طول روز کوتاه است، فاصلهٔ میان نماز عصر و غروب خورشید کوتاهتر میگردد. در ماههای زمستان در استانبول، میان نماز عصر و اذان مغرب تقریباً ۱٫۵ تا ۲ ساعت و در ماههای تابستان ۳ تا ۴ ساعت فاصله است. با در نظر گرفتن این مدت، تلاش برای ادای نماز عصر در نیمهٔ نخست وقت، درستترین رویکرد است.
حکم به تأخیر انداختن نماز عصر تا قضا
به تأخیر انداختن نماز عصر بدون عذر تا حد قضا، در اسلام از گناهان بزرگ شمرده شده است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) در این باره عباراتی بسیار صریح و هشداردهنده به کار بردهاند. حدیث «هرکس نماز عصر را ترک کند، عملش تباه میشود» (بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۵) نشان میدهد که ترک این نماز چه پیامد سنگینی دارد. عبارت «تباه شدن عمل» (حُبوط عمل) در ادبیات فقه اسلامی بهعنوان هشداری بسیار جدی تلقی شده است.
در حدیث دیگری پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس نماز عصر را (بهعمد) ترک کند، گویی خانواده و داراییاش از او گرفته شده است» (بخاری، مسلم). درماندگی و اندوه کسی که خانواده و داراییاش را از دست داده، تشبیهی است برای بیان ابعاد زیان معنوی کسی که نماز عصر را ترک میکند. این که این احادیث بهویژه دربارهٔ نماز عصر آمده، یک بار دیگر بر جایگاه ویژهٔ این نماز در میان نمازهای پنجگانه تأکید میکند.
کسانی که به سبب کار، تحصیل، سفر یا عذر دیگری نماز عصر را از دست دادهاند، باید به محض یادآوری یا یافتن فرصت، بیدرنگ آن را به نیت قضا به جای آورند. در نماز قضا تنها ۴ رکعت فرض خوانده میشود؛ سنت قضا نمیگردد. هنگام نیت چنین گفته میشود: «به نیت ادای فرض آخرین نماز عصری که در وقت آن نتوانستم بخوانم». شیوهٔ ادای آن همانند فرض نماز عصر در وقت آن است؛ قرائت همچنان آهسته (خفیّ) انجام میشود.
از دست دادن منظم نماز عصر، کوتاهی دینی جدی شمرده میشود. مسلمانانی که به سبب ساعات کاری بهطور منظم نماز عصر را از دست میدهند، باید تدابیر گوناگونی برای رفع این مشکل بیندیشند: جستوجوی مصلا یا مکان مناسب در محل کار، تنظیم ساعت استراحت بر اساس وقت نماز، گفتوگو با کارفرما در این باره یا آگاهی از ساعتهای نماز عصر مساجد نزدیک، از جمله این تدابیر است.
کسانی که نمازهای قضای عصر انباشته دارند، میتوانند هر روز پس از نماز عصر یک یا چند نماز قضا بخوانند و بدینسان این بدهی را اندکاندک ادا کنند. ادای نماز قضا، هم پرداخت بدهی و هم نوعی توبه به شمار میآید. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس نمازی را فراموش کند یا در خواب بماند، هنگامی که به یاد آورد آن را بخواند؛ کفارهٔ او جز این نیست» (بخاری، مسلم). این حدیث بهروشنی نشان میدهد که نماز قضا باید در نخستین فرصت ممکن خوانده شود.
اوقات نماز عصر شهرهای ترکیه
وقت نماز عصر به سبب موقعیت جغرافیایی ترکیه، از شهری به شهر دیگر و از فصلی به فصل دیگر تفاوت چشمگیری دارد. گسترهٔ شرق-غرب ترکیه تقریباً ۱۶۰۰ کیلومتر است و این فاصله، در حرکت خورشید از شرق به غرب، حدود ۱ ساعت و ۱۵ دقیقه تفاوت زمانی پدید میآورد. از این رو، اذان عصر در حکاری، حدود ۱ ساعت زودتر از استانبول گفته میشود.
| شهر | تابستان (ژوئن) | زمستان (دسامبر) | تفاوت |
|---|---|---|---|
| استانبول | ~۱۷:۲۲ | ~۱۴:۵۸ | ~۲ ساعت و ۲۴ دقیقه |
| آنکارا | ~۱۷:۰۷ | ~۱۴:۴۷ | ~۲ ساعت و ۲۰ دقیقه |
| ازمیر | ~۱۷:۲۵ | ~۱۵:۰۶ | ~۲ ساعت و ۱۹ دقیقه |
| آنتالیا | ~۱۷:۱۲ | ~۱۵:۰۲ | ~۲ ساعت و ۱۰ دقیقه |
| طرابزون | ~۱۶:۵۲ | ~۱۴:۳۲ | ~۲ ساعت و ۲۰ دقیقه |
| دیاربکر | ~۱۶:۴۲ | ~۱۴:۲۲ | ~۲ ساعت و ۲۰ دقیقه |
| غازیانتپ | ~۱۶:۵۰ | ~۱۴:۳۸ | ~۲ ساعت و ۱۲ دقیقه |
| قونیه | ~۱۷:۰۸ | ~۱۴:۵۲ | ~۲ ساعت و ۱۶ دقیقه |
چنانکه از جدول بالا برمیآید، تفاوت تابستان-زمستان در ساعت اذان عصر میان ۲ تا ۲٫۵ ساعت در نوسان است. این تفاوت بسیار بزرگتر از تفاوت تابستان-زمستان در اذان ظهر است. طولانی شدن روز در ماههای تابستان و حرکت خورشید با زاویهای بالاتر و در زمان طولانیتر در آسمان، باعث میشود سایهها دیرتر به درازی تعیینشدهٔ وقت عصر برسند.
در شهرهای غربی (استانبول، ازمیر) اذان عصر دیرتر و در شهرهای شرقی (دیاربکر، طرابزون، حکاری) زودتر گفته میشود. همچنین در شهرهای عرض جغرافیایی بالاتر، تفاوت تابستان-زمستان آشکارتر است؛ در شهرهای جنوبی این تفاوت نسبتاً کمتر است. برای پیگیری این تفاوتهای جغرافیایی، میتوانید به تقویم روزآمد اوقات نماز در EzanVaktim.com مراجعه کنید.
بهویژه در ماههای زمستان، زود فرارسیدن وقت نماز عصر نیازمند برنامهریزی دقیق برای مسلمانان شاغل و دانشآموز است. در ماههای زمستان فاصلهٔ میان نماز عصر و اذان مغرب میتواند بسیار کوتاه باشد (در استانبول حدود ۱ ساعت و ۴۰ دقیقه). از این رو، به تأخیر انداختن نماز عصر، خطر برخورد با وقت کراهت یا از دست رفتن کامل آن را افزایش میدهد. با پیگیری منظم وقت، تلاش برای ادای نماز عصر در نیمهٔ نخست وقت، درستترین رویکرد است.
احادیث شریف دربارهٔ نماز عصر
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) دربارهٔ نماز عصر احادیث شریف فراوانی روایت کردهاند و اهمیت این نماز را به امت خود بهویژه گوشزد فرمودهاند. در پایین، شناختهشدهترین و صحیحترین احادیث شریف دربارهٔ نماز عصر گرد آمده است:
۱. مژدهٔ بهشت در نماز صبح و عصر
«هرکس نماز صبح و نماز عصر را به جای آورد، به بهشت داخل میشود.»
بخاری، مواقیت الصلاة، ۲۶
۲. تعویض نوبت فرشتگان
«در شما فرشتگانی هستند که در شب و روز به نوبت میآیند. این فرشتگان در نماز صبح و نماز عصر گرد هم میآیند.»
بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۶؛ مسلم، المساجد، ۲۱۰
۳. هشدار تباه شدن عمل
«هرکس نماز عصر را ترک کند، عملش تباه میشود.»
بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۵
۴. تشبیه از دست دادن خانواده و دارایی
«هرکس نماز عصر را ترک کند، گویی خانواده و داراییاش از او گرفته شده است.»
بخاری، مواقیت الصلاة، ۱۵؛ مسلم، المساجد، ۲۰۰
۵. رسیدن به آخرین رکعت
«هرکس یک رکعت از نماز عصر را پیش از غروب خورشید بخواند، به نماز عصر رسیده است.»
بخاری، مواقیت الصلاة، ۲۸
۶. صلاة الوسطی
«صلاة الوسطی (نماز میانه)، همان نماز عصر است.»
مسلم، المساجد، ۲۰۵؛ ترمذی، التفسیر، ۳
۷. دعای رحمت برای سنت عصر
«خداوند بر کسی که پیش از نماز عصر چهار رکعت میخواند، رحمت آورد.»
ابوداود، ترمذی
با بررسی مجموع این احادیث، بهروشنی پیداست که نماز عصر در میان نمازهای پنجگانه از جایگاهی ویژه برخوردار است. مژدهٔ بهشت، شهادت فرشتگان، هشدار تباه شدن عمل و وصف «صلاة الوسطی»، همه و همه، جایگاه ممتاز این نماز را برجسته میسازند. دانستن این احادیث از سوی هر مسلمان و دادن اهمیت لازم به نماز عصر، اهمیت بسیار دارد.
سوره و دعاهایی که در نماز عصر خوانده میشود
نماز عصر یکی از نمازهایی است که قرائت در آن آهسته (خفیّ) انجام میگیرد. امام یا کسی که بهتنهایی نماز میخواند، فاتحه و سورهٔ ضمیمه را پنهانی قرائت میکند. در نماز عصر خواندن سورههای با درازی متوسط سنت است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) در فرض نماز عصر سورههایی نزدیک به طول سورههای نماز ظهر میخواند؛ اما اندکی کوتاهتر از نماز ظهر.
سورههایی که در سنت خوانده میشود
- در هر رکعت: فاتحه + سورهای دلخواه
- نمونه: عصر، همزه، فیل، قریش، ماعون، کوثر، کافرون، نصر، اخلاص
در نمازهای سنت در هر رکعت سورهٔ ضمیمه خوانده میشود.
در نماز فرض
- رکعت ۱ و ۲: فاتحه + سورهای با درازی متوسط
- رکعت ۳ و ۴: تنها فاتحه
در دو رکعت آخر فرض، سورهٔ ضمیمه خوانده نمیشود.
از جمله سورههایی که روایت شده پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) در فرض نماز عصر میخواندهاند: سورهٔ بروج، سورهٔ طارق، سورهٔ اعلی، سورهٔ لیل و دیگر سورههای با درازی متوسط. در نماز عصر خواندن سوره عصر بهویژه، به دلیل اشارهٔ نام این سوره به این وقت، زیبایی و معنای ویژهای دارد.
دعاهایی که پس از نماز عصر خوانده میشود
از آنجا که پس از فرض نماز عصر سنتی خوانده نمیشود، در این وقت میتوان زمان بیشتری به تسبیح، دعا و ذکر اختصاص داد. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) پس از هر نماز فرض چنین تسبیحات میخواند:
تسبیحات پس از نماز
۳ بار: «اَستَغفِرُالله» (از خداوند آمرزش میجویم)
۱ بار: «اَللّهُمَّ اَنتَ السَّلامُ وَ مِنکَ السَّلامُ تَبارَکتَ یا ذَا الجَلالِ وَ الاِکرام»
۳۳ بار: «سُبحانَالله» (خدا را تنزیه میکنم)
۳۳ بار: «اَلحَمدُلِلّه» (سپاس از آنِ خداست)
۳۳ بار: «اللهُ اَکبَر» (خدا بزرگترین است)
۱ بار: «لا اِلهَ اِلَّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَه، لَهُ المُلکُ وَ لَهُ الحَمدُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیر»
خواندن آیة الکرسی پس از نماز عصر نیز سنت است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس پس از هر نماز فرض آیة الکرسی بخواند، چیزی جز مرگ او را از دخول به بهشت بازنمیدارد» (نسائی، عمل الیوم و اللیلة). همچنین خواندن سورههای اخلاص، فلق و ناس از کارهای پسندیده پس از نمازهاست.
آداب و سنن نماز عصر
نماز عصر همانند دیگر نمازها باید با رعایت آداب و سنن ویژهای خوانده شود. این آداب، هم شرایط ظاهری (زاهره) نماز و هم بعد درونی (باطنه) آن را در بر میگیرد. رعایت آداب ظاهری نماز برای صحت آن لازم است، در حالی که رعایت آداب باطنی برای پذیرفته شدن نماز و افزایش بهرهٔ معنوی آن اهمیت دارد.
۱. خواندن در ساعات نخستین وقت
خواندن نماز عصر در ساعات نخستین وقت مستحب است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) خواندن نمازها را در آغاز وقت ترجیح میداد. بهویژه برای نیفتادن در وقت کراهت، باید در خواندن نماز پیشقدم شد. «برترین اعمال، نمازی است که در وقت خود خوانده شود» (بخاری).
۲. وضو گرفتن نیکو
پیش از نماز عصر، گرفتن وضو به نیکی و مطابق سنت اهمیت دارد. دعا خواندن هنگام شستن هر یک از اعضای وضو، استفاده از مسواک و اسراف نکردن در آب وضو، از آداب وضو است.
۳. خواندن با خشوع
آرامش قلبی (خشوع) در نماز، یکی از مهمترین آداب باطنی نماز است. به سبب خستگی روز و مشغلههای کاری، خشوع در نماز عصر میتواند کم شود. از این رو، نشستن چند دقیقه پیش از آغاز نماز و پاک کردن ذهن از اندیشههای دنیوی، سودمند است.
۴. تلاش برای ادای آن با جماعت
ادای نماز عصر با جماعت، ۲۷ برابر نماز فرادی فضیلت دارد. هر مسلمانی که امکان آن را دارد، باید برای ادای نماز عصر در مسجد یا مصلای محل کار با جماعت بکوشد.
۵. خواندن سنت آن
سنت نماز عصر هرچند غیر مؤکد است، خواندن آن توصیه شده و سرچشمهٔ ثواب بزرگ است. باید به یاد داشت که پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) برای این سنت دعای رحمت فرموده است.
۶. شتاب نکردن پس از نماز
پس از نماز عصر بیدرنگ برخاستن، شایسته نیست؛ بلکه نشستن برای مدتی، تسبیح گفتن، دعا کردن و خواندن آیة الکرسی، سنت است. چون پس از فرض، سنتی خوانده نمیشود، استفاده از این وقت برای دعا و ذکر، از نظر معنوی بسیار پربار است.
یکی دیگر از آداب نماز عصر، آرامش و وقار در هنگام خواندن نماز است. شتاب نکردن در رکوع و سجده و درنگ کوتاهی پس از انجام هر حرکت (طمأنینه)، از واجبات نماز است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) به کسی که نماز را شتابزده میخواند فرمودند: «بازگرد و نماز خود را بخوان؛ زیرا تو نماز نخواندی» (بخاری، مسلم) و بدینسان بر اهمیت آرامش در نماز تأکید فرمودند.
وقت عصر و زندگی روزانه
وقت عصر، بازهٔ زمانی مهمی است که در نیمهٔ دوم روز، فعالیتهای کاری و اجتماعی در آن ادامه دارد. در زندگی نوین، خواندن منظم نماز عصر نیازمند مدیریت آگاهانهٔ زمان و عزم استوار است. اما با برنامهریزی درست، نماز عصر میتواند به بخشی طبیعی و آرام از روال روزانه تبدیل شود.
نماز عصر در محل کار: در ترکیه بسیاری از محلهای کار، امکان خواندن نماز را برای کارکنان فراهم میآورند. حتی اگر در محل کار مصلا یا اتاق نماز وجود نداشته باشد، میتوان از یک اتاق جلسهٔ خالی، گوشهای از دفتر یا مسجدی نزدیک برای نماز عصر بهره گرفت. نماز عصر (همراه با سنت آن) حدوداً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول میکشد؛ این مدت همانند یک استراحت چای استاندارد است. گفتوگوی صریح با کارفرما در این باره، معمولاً نتیجهٔ مثبت میدهد.
نماز عصر در مدرسه: برای دانشجویان دانشگاه و دانشآموزان دبیرستان، نماز عصر میتواند با ساعات کلاس همزمان شود. در بسیاری از دانشگاهها مصلا وجود دارد. میتوان نماز عصر را در فاصلهٔ میان دو کلاس یا در ساعت استراحت ظهر به جای آورد. اگر ساعت کلاس اجازه نمیدهد، خواندن نماز در نخستین زمان آزاد، درستترین کار است.
نماز عصر در سفر: خواندن نماز عصر در سفر، با برخی آسانیها ممکن است. کسانی که سفری (مسافر) شمرده میشوند، میتوانند نمازهای فرض چهار رکعتی را به دو رکعت بکاهند (قصر). این رخصت، امکان خواندن فرض نماز عصر را به جای ۴ رکعت، ۲ رکعت فراهم میسازد. همچنین مسافر میتواند نماز ظهر و نماز عصر را با هم (جمع) بخواند. به نظر مذهب حنفی، جمع تنها در ایام حج در عرفات و مزدلفه جایز است؛ اما به نظر مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی، در سفر نیز میتوان جمع کرد.
برنامهریزی فصلی: چون وقت نماز عصر بسته به فصل تغییر بزرگی دارد، سازگاری با تغییرات فصلی اهمیت دارد. در ماههای زمستان، نماز عصر حدود ساعت ۱۵:۰۰ فرامیرسد، اما در ماههای تابستان میتواند تا ۱۷:۳۰ به تأخیر افتد. پیگیری این تغییرات و تنظیم برنامهٔ روزانه بر اساس آن، برای از دست نرفتن نماز اهمیت حیاتی دارد. پیگیری وقت از طریق EzanVaktim.com یا برنامههای موبایلی، در این زمینه آسانی فراوانی فراهم میآورد.
نماز عصر، در همان حال وسیلهای زیباست برای محاسبهٔ روز و آماده شدن روحی برای فرارسیدن وقت مغرب. در ساعتهایی که فشار کار شدید است، رها کردن همهٔ مشغلههای دنیوی برای مدتی کوتاه و ایستادن در پیشگاه خداوند، اثری آرامشبخش هم از نظر روحی و هم از نظر روانشناختی دارد. پژوهشهای علمی نشان دادهاند که نمازهای پنجگانهٔ روزانه، سطح استرس را پایین میآورند و آرامش درونی را افزایش میدهند.
پرسشهای متداول
نماز عصر چند رکعت است؟
نماز عصر در مجموع ۸ رکعت است: ۴ رکعت سنت (غیر مؤکد) و ۴ رکعت فرض. سنت آن سنت مؤکد نیست؛ اما خواندن آن توصیه شده و ثواب بزرگی دارد. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «خداوند بر کسی که پیش از نماز عصر چهار رکعت میخواند، رحمت آورد». ۴ رکعت فرض نیز بر هر مسلمان فرض است. پس از فرض، سنتی خوانده نمیشود؛ زیرا خواندن نماز نافله پس از نماز عصر تا غروب خورشید مکروه است.
اذان عصر چه ساعتی گفته میشود؟
اذان عصر به نظر مذهب حنفی، هنگامی گفته میشود که سایهٔ یک جسم به دو برابر قامت خود برسد. در ترکیه این وقت در ماههای تابستان تقریباً میان ۱۶:۳۰ تا ۱۷:۳۰ و در ماههای زمستان میان ۱۴:۳۰ تا ۱۵:۳۰ تغییر میکند. در استانبول در ماههای تابستان حدود ~۱۷:۲۲ و در ماههای زمستان حدود ~۱۴:۵۸ است. در استانهای شرقی زودتر و در استانهای غربی دیرتر گفته میشود. ساعت روزآمد اذان عصر را میتوانید از طریق EzanVaktim.com دنبال کنید.
وقت نماز عصر چه زمانی آغاز و چه زمانی به پایان میرسد؟
وقت نماز عصر به نظر مذهب حنفی، هنگامی آغاز میشود که سایهٔ یک جسم (بهجز سایهٔ زوال) به دو برابر قامت خود برسد. به نظر مذهب شافعی، هنگامی که سایه به یک برابر قامت برسد، آغاز میگردد. وقت نماز عصر با غروب خورشید (گفته شدن اذان مغرب) به پایان میرسد. اما لحظهای که خورشید به غروب نزدیک میشود و چشم بتواند مستقیماً به آن بنگرد، وقت کراهت است؛ در این وقت نماز نافله خوانده نمیشود اما اگر نماز عصر هنوز خوانده نشده باشد، باید خوانده شود.
نماز عصر چگونه خوانده میشود؟
نماز عصر به ترتیب چنین خوانده میشود: نخست ۴ رکعت سنت (غیر مؤکد) خوانده میشود؛ در این سنت در پایان رکعت دوم نشسته و تشهد خوانده میگردد، سپس رکعتهای سوم و چهارم به جای آورده میشود. پس از آن ۴ رکعت فرض خوانده میشود؛ در فرض، امام آهسته (خفیّ) قرائت میکند و در رکعت سوم و چهارم تنها فاتحه خوانده میشود. پس از فرض، سنتی خوانده نمیشود. به این ترتیب نماز عصر با ۸ رکعت پایان مییابد.
آیا سنت نماز عصر سنت مؤکد است؟
خیر، ۴ رکعت سنت نماز عصر در دستهٔ سنت غیر مؤکد (سنتی که اکید نیست) قرار دارد. این بدان معناست که خواندن آن تشویق شده، اما با ترک آن گناهی نیست. ۲ رکعت سنت نماز صبح، ۴ رکعت سنت پیش و ۲ رکعت سنت پس نماز ظهر، ۲ رکعت سنت نماز مغرب و ۲ رکعت سنت پس نماز عشاء همگی سنت مؤکدند؛ اما سنت نماز عصر غیر مؤکد است. با این حال، پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) برای کسی که این سنت را میخواند دعای رحمت فرموده است.
آیا پس از نماز عصر نماز نافله خوانده میشود؟
خیر، خواندن نماز نافله (سنت، تطوع) پس از فرض نماز عصر تا غروب خورشید مکروه است. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «پس از نماز عصر تا غروب خورشید نماز نخوانید». از این رو پس از نماز عصر، تسبیح گفتن، خواندن قرآن، دعا کردن و ذکر گفتن ترجیح داده میشود. اما کسی که نماز قضا بر گردن دارد، میتواند در این وقت نماز قضا بخواند.
نماز عصر را از دست دادهام، چه کنم؟
کسی که نماز عصر را از دست داده، باید به محض یادآوری یا یافتن فرصت، در نخستین زمان ممکن آن را به نیت قضا به جای آورد. در نماز قضا تنها ۴ رکعت فرض خوانده میشود؛ سنت قضا نمیگردد. هنگام نیت چنین گفته میشود: «به نیت ادای فرض آخرین نماز عصری که در وقت آن نتوانستم بخوانم». پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) فرمودند: «هرکس نمازی را فراموش کند یا در خواب بماند، هنگامی که به یاد آورد آن را بخواند». ترک عمدی نماز عصر گناه بزرگی است؛ زیرا پیامبر اکرم فرمودهاند: «هرکس نماز عصر را ترک کند، عملش تباه میشود».
تفاوت وقت عصر میان مذهب حنفی و شافعی چیست؟
به نظر مذهب حنفی، وقت نماز عصر هنگامی آغاز میشود که سایهٔ یک جسم (بهجز سایهٔ زوال) به دو برابر قامت خود برسد. به نظر مذهب شافعی، هنگامی که سایه به یک برابر قامت برسد، آغاز میگردد. این تفاوت در عمل تقریباً ۴۵ تا ۶۰ دقیقه است. به نظر مذهب شافعی، وقت عصر زودتر آغاز میشود؛ از این رو وقت نماز ظهر کوتاهتر است. در ترکیه ریاست امور دینی ترکیه (دیانت) محاسبهٔ حنفی را مبنا قرار میدهد. این دو در فقه به ترتیب عصر اول (شافعی) و عصر ثانی (حنفی) نامیده میشوند. محاسبهٔ هر دو مذهب بر احادیث صحیح متکی است.
