Hz. İsmail (A.S)

Hz. İsmail (A.S) Kimdir?

Hz. İsmail (A.S), Allah'ın halili (dostu) Hz. İbrahim (A.S)'ın ilk oğlu, Hz. Hacer validemizin evladı, Arap kavminin atası, Mekke'nin ilk sakini ve Hz. Muhammed (S.A.V)'in dedesidir. Kendisine "Zebihullah" (Allah için kurban edilen) ve "Ebu'l-Arab" (Arap'ın Babası) lakapları verilmiştir. İsmail kelimesi İbranice kökenli olup "Allah işitti" anlamına gelmektedir; bu isim, babası Hz. İbrahim'in evlat ihsanı için yaptığı duaya Allah'ın icabet etmesine işarettir.

Hz. İsmail (A.S)'ın hayatı, Allah'a teslimiyet (İslâm) ahlakının en saf ve en güzel tezahürlerini barındırır. Babası Hz. İbrahim'in rüyasında kendisini kurban etmekle emrolunduğunu duyduğunda bir an bile tereddüt etmeyen küçük oğul İsmail'in tavrı, Kur'an-ı Kerim'de kıyamete kadar okunacak bir teslimiyet dersi olarak zikredilmiştir. Kurban ibadetinin aslı, hac ibadetinin temelleri, Zemzem'in akışı ve Kâbe'nin inşası — İslam'ın en kutsal mekân ve ibadetlerinin çoğu, O'nun ve babası Hz. İbrahim'in mübarek hayatında kökleşmiştir.

Hz. İsmail'in hayatı aynı zamanda bir anne-oğul destanıdır. Kuru bir çölün ortasında, Allah'ın emriyle yapayalnız bırakılan Hz. Hacer validemiz ve kundaktaki oğlu İsmail, Safa ile Merve tepeleri arasında koşan bir annenin sabrının ve Allah'a tevekkülünün abidesi olmuştur. Bugün dünya genelinde milyonlarca hacının sa'y ibadetiyle tekrarladığı o koşu, Hz. Hacer'in hatırasıdır.

Kur'an-ı Kerim, Hz. İsmail'i "sözünde sadık" (sâdıku'l-va'd) olarak nitelemiştir (Meryem 54). O, verdiği sözü — ne olursa olsun — tutan bir peygamberdir. Rivayete göre birisiyle bir yerde buluşmak için söz vermiş, ancak o kişi gelmemişti. Hz. İsmail, günler boyunca orada beklemişti. Bu erdem, Hz. İbrahim'in oğluna miras bıraktığı ahlaki soyluluğun bir yansımasıdır.

Hz. İsmail (A.S), peygamberlik silsilesinin son ve en yüce halkasının — Resul-i Ekrem Hz. Muhammed Mustafa (S.A.V)'in — aziz dedesidir. Rasulullah Efendimiz, kendi soyunu zikrederken: "Allah, İbrahim oğullarından İsmail'i seçti, İsmail oğullarından Kinâne'yi seçti..." (Müslim, Fedâil 1) buyurmuştur. Bu itibarla Hz. İsmail'i tanımak, Peygamberimizin kutlu soy kökünü, İslam ümmetinin manevi coğrafyasını ve Mekke'nin neden mukaddes olduğunu anlamak demektir.

"İsmail" İsminin Anlamı ve Duanın İcabeti

"İsmail" (Arapça: إسماعيل) ismi, İbranice kökenli bir özel isim olup "Allah işitti" ya da "Allah duamı işitti" anlamlarına gelmektedir. Bu isim tesadüfi konulmamıştır; aksine, Hz. İbrahim'in uzun yıllar çocuğu olmadığı için Rabbine yalvarıp dua etmesinin akabinde Allah tarafından kendisine ihsan edilen ilk oğluna koyulması emredilen bir isimdir. İbrahim Aleyhisselâm, Kur'an-ı Kerim'de şöyle dua etmiştir:

Bu duanın hemen ardından Allah-u Teâlâ: "Biz de ona yumuşak huylu bir oğul müjdeledik" (Saffât 101) buyurmuştur. Hz. İsmail, henüz dünyaya gelmeden bile "halîm" (yumuşak huylu, sabırlı) olarak müjdelenmiştir. Bu özellik, onun daha sonraki hayatında — özellikle kurban imtihanında — zirve halinde tezahür edecektir.

Hz. İsmail'in Diğer Lakapları

Hz. İsmail'in Şerefli Soyu ve Doğumu

Hz. İsmail (A.S), Allah'ın halîli (dostu) Hz. İbrahim (A.S)'ın ilk oğludur. Annesi Hz. Hacer (Hâcer) validemizdir. Kur'an-ı Kerim'de ismen zikredilmemekle beraber, hadisler ve tarih kaynakları onun Mısır hükümdarının Hz. Sara'ya hediye ettiği, ancak Hz. Sara'nın da kendi çocuğu olmadığından Hz. İbrahim'e verdiği asil ve saliha bir hanım olduğunu bildirir. Hz. İbrahim, Hz. Sara'nın onayıyla Hz. Hacer ile evlenmiş ve bu evlilikten Hz. İsmail dünyaya gelmiştir.

Hz. İbrahim, İsmail doğduğunda 86 yaşında bir pîr-i fânîydi. Yıllardır evlat hasretiyle yanıp tutuşan İbrahim'in bu duası nihayet kabul olmuş ve müjdelenen "halîm" oğul dünyaya gelmişti. Bu doğum, tek başına bir müjde değil, aynı zamanda Allah'ın İbrahim soyundan peygamberler çıkaracağı ilahi planın başlangıcıdır.

Şerefli Soy Ağacı

Hz. İsmail'in baba tarafından soy silsilesi şöyledir: İsmail → İbrahim → Târuh (Âzer'in gerçek adı) → Nâhûr → Sarûğ → Reû → Fâliğ → Âbir → Şâlih → Erfahşad → Sâm → Nûh → Lemek → Mettüşelah → İdrîs → Yerd → Mehâyil → Kaynân → Enûş → Şît → Âdem. Bu mübarek silsile, ilk insan ve ilk peygamber Hz. Âdem (A.S)'e kadar uzanmaktadır.

İleride, Hz. İsmail'in soyundan — özellikle oğlu Kedar neslinden — tarihin en büyük Arap kabilesi Kureyş gelişecek, Kureyş'in Haşimoğulları kolundan da âlemlere rahmet olarak gönderilen son peygamber Hz. Muhammed Mustafa (S.A.V) dünyaya teşrif edecektir. Peygamber Efendimiz, bu soya intisabını her zaman şerefle zikretmiş ve "Ben babalarımın en temizinden, en seçkininden geldim" buyurmuştur.

Kur'an-ı Kerim, Hz. İsmail'in doğumuna dair bu müjdeyi verirken, "halîm" (yumuşak huylu, sabırlı, öfkesine hakim) kelimesini kullanır. Bu Rabbanî nitelik, Hz. İsmail'in tüm hayatına damgasını vuracak ve özellikle kurban imtihanı sırasında onu, bir çocuk için düşünülmesi zor olan bir teslimiyet ve sekînet makamına yükseltecektir.

Çorak Mekke Vadisine Yolculuk

Hz. İsmail daha sütten kesilmeden evvel, Allah-u Teâlâ Hz. İbrahim'e olağanüstü bir emir verir: Eşi Hacer'i ve bebeği İsmail'i, o zamanlar tamamen ıssız, susuz, insansız ve bitkisiz bir çöl olan Mekke vadisine götürüp bırakacaktır. Hz. İbrahim, Allah'ın halîli (dostu) olarak bu emre hiç tereddüt etmeden uymuş, aile efradını alıp günlerce süren yolculuğun ardından Beytullah'ın temellerinin ilk atıldığı o mübarek vadiye ulaşmıştır.

Vadiye vardığında bir miktar hurma ve bir kırba (tulum) suyu bırakarak geri dönen Hz. İbrahim'in arkasından Hacer validemiz koşmuş ve "Ey İbrahim! Bizi bu ıssız yerde kime bırakıp gidiyorsun?" diye sormuştur. Cevap alamayınca sorusunu üç kez tekrarlamıştır. Nihayet şöyle sormuştur: "Bunu sana Allah mı emretti?" Hz. İbrahim "Evet" deyince Hz. Hacer: "Öyleyse Allah bizi zayi etmez" demiş ve o ıssız vadide sakinleşmiştir. (Buhârî, Enbiyâ 9)

Hz. İbrahim, ailesini bırakırken şu meşhur duayı etmiştir: "...Ey Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için. Artık insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları meyvelerden rızıklandır. Umulur ki şükrederler" (İbrahim 37). Bu dua, Mekke'nin gelecekte bir hidayet merkezi olacağının, Kâbe'nin tüm insanlığın kıblesi olacağının ve oraya her taraftan gönüllerin akacağının müjdesidir.

Hz. Hacer, Allah'a tevekkül ederek oğlunu bağrına basmış ve çadırda beklemeye başlamıştır. Su ve hurma bitince bebek İsmail susuzluktan ağlamaya başlayınca annesinin kalbine bir endişe düşmüş ve en yakın iki tepeye — Safa ve Merve — bir çare aramak için koşmaya başlamıştır.

Zemzem'in Fışkırması: Mukaddes Bir Mucize

Hz. Hacer validemiz, bebeği İsmail'i çadırda bırakarak susuzluğa bir çare aramak için önce Safa Tepesi'ne çıkmış, oradan ufku taramış ama hiçbir iz görememiştir. Sonra aşağı inip Merve Tepesi'ne çıkmış, yine aynı şeyi yapmıştır. Safa ile Merve tepeleri arasında telaş içinde 7 kez gidip gelmiştir. Bu anne sevdasıyla yapılan koşu, bugün milyonlarca hacının tekrar ettiği sa'y ibadeti'nin aslıdır.

Yedinci gidiş-gelişten sonra Hacer validemiz, Merve tepesinde iken bir ses duymuştur. Hemen çadıra dönünce, küçük İsmail'in ayaklarının dibinden şırıl şırıl bir suyun kaynayıp aktığını görmüştür. Rivayetlere göre bu suyu çıkaran Cebrail (A.S.) idi. O, kanadının ucu (veya ayağı) ile toprağı eşelemiş ve bu mukaddes su kaynağı fışkırmıştır. Hz. Hacer, heyecanla suyun etrafına küçük bir toprak seddi yaparak "Zem! Zem!" (Dur! Dur!) demiş ve bu sebeple suyun adı Zemzem olmuştur.

Peygamberimiz (S.A.V) bu olayı şöyle anlatır: "Allah, İsmail'in annesine rahmet etsin! Eğer Zemzem'i kendi haline bıraksaydı, yahut avuçlaması ile almasaydı, muhakkak Zemzem akan bir nehir olurdu." (Buhârî, Enbiyâ 9) Bu hadis, Hz. Hacer'in annelik endişesiyle suyu hapsetmeye çalışmasına bir atıftır. O, henüz bu suyun bitmeyeceğini bilmiyordu.

Cürhüm Kabilesinin Gelişi

Zemzem'in fışkırmasından kısa süre sonra, gökyüzünde dönen kuşların o ıssız vadide su bulunduğunu fark eden Cürhüm kabilesi, Hz. Hacer'den izin isteyerek Mekke vadisine yerleşmişlerdir. Hz. Hacer onlara su kullanmalarına izin vermiş, karşılığında kendileri için bir koruma kalkanı edinmiştir. İşte o günden itibaren Mekke, artık ıssız bir vadi değil, bir yerleşim yeri olmuştur. Hz. İsmail, bu kabilenin arasında büyümüş ve Arap dilini ve kültürünü burada edinmiştir.

Büyük Kurban İmtihanı: Teslimiyetin Zirvesi

Hz. İsmail büyüyüp babasıyla birlikte koşup oynayacak yaşa geldiğinde, Hz. İbrahim üç gece üst üste rüyasında oğlunu kurban ettiğini görmüştür. Peygamber rüyası hak olduğundan bu, ilahi bir emir manasındaydı. Hz. İbrahim, bu ağır imtihanı oğlu İsmail'e açmış ve onun cevabını beklemiştir. Küçük İsmail'in verdiği cevap, dünya tarihinin en şahane teslimiyet ifadesidir:

Bu cevap, Hz. İsmail'in henüz çocuk yaşta iken imanının, teslimiyetinin ve büyüklüğünün apaçık bir nişanesiydi. Baba-oğul birlikte Mina'da bir mevkie (bugünkü Cemerât bölgesi) gitmişlerdir. Yolda şeytan üç kez karşılarına çıkmış, hem İbrahim'i hem Hacer'i hem de İsmail'i ayartmaya çalışmış, ancak her seferinde Hz. İsmail şeytanı taşlayarak kovmuştur. Bugün hac ibadetinde yapılan "şeytan taşlama" (remy-i cemerât) ibadetinin aslı budur.

Hz. İbrahim, oğlunu yere yatırarak bıçağı boynuna dayamış, Allah'ın emrini yerine getirmeye başlamıştır. Ancak bıçak — Allah'ın emriyle — kesmemiştir. Tam o anda semâdan nida gelmiştir:

Allah-u Teâlâ, fidye olarak Cebrail (A.S.) aracılığıyla cennetten iri bir koç indirmiş ve Hz. İbrahim oğlunun yerine bu koçu kurban etmiştir. Bu büyük hadise sebebiyle bugün Müslümanlar her yıl Kurban Bayramı'nda hayvan kurban etmekte ve bu teslimiyeti canlı tutmaktadır. Hz. İsmail'e de bu sebeple "Zebihullah" (Allah için kurban edilen) lakabı verilmiştir.

Kâbe'nin İnşası: Baba-Oğul Bir Arada

Hz. İsmail büyüyüp yiğit bir genç olduktan sonra Allah-u Teâlâ, Hz. İbrahim'e bir başka görev daha verdi: Mekke vadisinde Beytullah'ın — Kâbe'nin — temellerini yeniden yükseltmek. Rivayetlere göre Kâbe'nin ilk temelleri Hz. Âdem (A.S) tarafından atılmış, Nuh tufanında yıkılmış, asırlar boyu yeri belirsizleşmişti. Allah, Cebrail (A.S) aracılığıyla Hz. İbrahim'e Kâbe'nin yerini göstermiş ve onu oğlu İsmail ile birlikte inşa etmesini emretmiştir.

Baba ve oğul, günlerce süren bir çalışmayla Kâbe'nin duvarlarını taş taş örmüşlerdir. Rivayete göre Hz. İbrahim binanın üzerine çıkarak duvarları yükseltiyor, Hz. İsmail ise oğluna taş taşıyordu. Hz. İbrahim bina yükseldikçe ayağının altına bir taş koyup üzerine çıkıyordu; bu taşta Makam-ı İbrahim olarak bilinen ayak izleri belirmiştir ve bugün hala Kâbe'nin yanında muhafaza edilmektedir.

Kâbe'nin köşesine yerleştirilmek üzere Hz. İsmail'e özel bir taş arayışı emredilmiştir. Rivayete göre Cebrail (A.S.) ona cennetten getirilen Hacerü'l-Esved'i (Siyah Taş) getirmiş ve bu taş Kâbe'nin doğu köşesine yerleştirilmiştir. Bu taş başlangıçta beyaz iken, insanların günahları sebebiyle zamanla kararmıştır (Tirmizî, Hac 49).

İnşaat bittikten sonra Hz. İbrahim ve Hz. İsmail birlikte duaya durmuşlardır. Bu duanın kıyamete kadar kıvrak bir yankısı vardır: Hz. İbrahim, soyundan bir peygamber çıkmasını niyaz etmiş; Allah bu duaya binaen asırlar sonra Hz. Muhammed (S.A.V)'i aynı mekanda peygamber olarak göndermiştir.

Peygamber Efendimiz bu ayete işaretle: "Ben, atam İbrahim'in duası, kardeşim İsa'nın müjdesi ve annem Âmine'nin rüyasıyım" buyurmuştur (Ahmed b. Hanbel). Yani Hz. Muhammed (S.A.V)'in peygamberliği, tam da Hz. İbrahim ile Hz. İsmail'in Kâbe'yi inşa ederken yaptıkları duanın ilahi icabetidir.

Hz. İsmail'in Peygamberliği ve Tebliği

Hz. İsmail (A.S), sadece bir peygamber babasının oğlu değil, kendisi de bir peygamberdir. Allah-u Teâlâ Kur'an-ı Kerim'de onu "resûl ve nebî" olarak tavsif etmiştir: "Şüphesiz o, sözünde sadık bir kimse idi, bir resûl ve peygamberdi" (Meryem 54). Babasının vefatından sonra Hicaz bölgesindeki Araplara — özellikle kendi soyundan gelen Cürhüm kabilesi ile çevredeki kavimlere — Allah'ın birliğini, tevhid akidesini ve ahiret inancını tebliğ etmiştir.

O, ailesini ve kavmini en çok namaza ve zekâta teşvik etmiştir:

Hz. İsmail'in peygamberliği, Arap kavmi için son derece önemlidir. Zira o, tüm Arap Yarımadası'na tevhid mesajını taşıyan ilk peygamberlerden biridir. Ancak zaman içinde onun soyundan gelenler de — tıpkı diğer peygamber kavimleri gibi — tevhid akidesinden sapmış ve putperestliğe bulaşmışlardır. Hz. İsmail'in vefatından yüzyıllar sonra, Kâbe'nin içine ve etrafına 360 put yerleştirilmiştir. İşte bu karanlık, Hz. Muhammed (S.A.V)'in gelişiyle dağılacak ve Hz. İsmail'in getirdiği saf tevhid mesajı Arabistan'a yeniden egemen olacaktır.

Sözünde Durma (Sıdku'l-Va'd)

Hz. İsmail'in en çok bilinen erdemlerinden biri sözünde durmasıdır. Rivayete göre bir kimseye belli bir yerde buluşmak üzere söz vermiş; ancak o kişi zamanında gelememiştir. Hz. İsmail günlerce o yerde beklemiş, verdiği sözü bozmak istememiştir. Nihayet o şahıs uzun zaman sonra geldiğinde Hz. İsmail'in hala orada beklediğini görünce utancından ne diyeceğini bilememiştir. Bu olay, Kur'an'da "sâdıku'l-va'd" (sözünde sadık) vasfıyla ebedileştirilmiştir.

Hz. İsmail'in Ailesi ve Nesli

Hz. İsmail büyüdüğünde Mekke'ye yerleşen Cürhüm kabilesinden bir hanımla evlenmiştir. Ancak hadis kaynaklarına göre bu ilk evlilik pek hayırlı olmamıştır. Bir gün Hz. İbrahim oğlunu ziyaret için Mekke'ye geldiğinde onu evde bulamamış, gelinine halini sormuş, aldığı kaba ve şükürsüz cevaplardan hoşlanmamıştır. Ayrılırken: "Oğlun geldiğinde kapısının eşiğini değiştirsin" şeklinde bir mesaj bırakmıştır. Hz. İsmail bunu duyunca babasının ne demek istediğini anlamış ve hanımını boşamıştır.

İkinci evliliği yine Cürhüm kabilesinden Seyyide bint Mudâd bin Amr el-Cürhümî ile olmuştur. Bu evlilik çok hayırlı ve bereketli olmuş, Hz. İbrahim yine bir ziyaretinde geldiğinde gelininin misafirperverliğinden ve şükründen memnun kalarak: "Oğluna söyle, kapı eşiğini sabit tutsun" diye dua ile ayrılmıştır. Hz. İsmail'in 12 oğlunun tamamı bu hayırlı hanımdan dünyaya gelmiştir.

Hz. İsmail'in 12 Oğlu

Bu 12 oğuldan Arap Yarımadası'nın çeşitli kabileleri türemiştir. Özellikle ikinci oğlu Kedar'ın soyundan Adnan, ondan da Kureyş kabilesi ve nihayet Haşimoğulları kolundan Hz. Muhammed Mustafa (S.A.V) dünyaya gelmiştir. Böylece Hz. İsmail'in duası ve tohumu, 2500 yılı aşkın bir süre sonra Allah'ın son elçisinde meyvesini vermiştir.

Hz. İsmail'in Kur'an-ı Kerim'de Geçişi

Hz. İsmail (A.S)'ın adı Kur'an-ı Kerim'de 12 kez açıkça zikredilmektedir. Bunun yanı sıra, kendisinden ismi açıkça verilmeden bahseden ayetler de vardır (özellikle Saffât suresinin kurban hadisesini anlatan kısmında "oğul" ifadesi geçer). Zikredildiği başlıca sureler:

Hayatındaki Önemli Olaylar (Kronoloji)

Hz. İsmail'in Vefatı ve Kabri

Hz. İsmail (A.S), Tevrat kaynakları ve İslam tarihçilerinin rivayetlerine göre 137 yaşında iken Mekke'de vefat etmiştir. Vefatı Allah'ın takdiriyle, doğduğu ve hayatını geçirdiği o mübarek şehirde gerçekleşmiştir. Oğullarının ve torunlarının arasında, dualar ve gözyaşları eşliğinde Rabbine kavuşmuştur.

Kabrinin yeri konusunda rivayetler muhteliftir. Sahih olan görüşe göre, Hz. İsmail annesi Hz. Hacer ile birlikte Kâbe'nin kuzey tarafındaki Hicr bölümüne defnedilmiştir. Bu yarım daire şeklindeki kutsal alan bugün Hicr-i İsmail (veya Hatîm) olarak bilinmektedir. Hicr-i İsmail, aslen Kâbe'nin bir parçasıdır; ancak Kureyş Kâbe'yi yeniden inşa ederken bütçe yetmediği için bu kısmı dışarıda bırakmış, yarım daire bir duvar ile çevirmişlerdir. Hicr-i İsmail'de namaz kılmak, Kâbe'nin içinde namaz kılmakla aynı sevabı sağlar.

Hz. İsmail'in vefatıyla Arap Yarımadası'nda tevhid meşalesi bir süre yanmaya devam etmiş, ancak sonraki asırlarda yavaş yavaş putperestlik yaygınlaşmıştır. İşte 2500 yıl sonra, Hz. İsmail'in aynı soyundan gelen torunu Hz. Muhammed (S.A.V), bu karanlığı yeniden aydınlatacaktır.

Hz. İsmail'in Hayatından Alınacak Dersler

Hz. İsmail'in Hadislerde Anlatılışı

Hz. İsmail'in İslâm ve İnsanlık İçin Önemi

Hz. İsmail (A.S), İslâm dininin temel mekân ve ibadetlerinin birçoğuyla doğrudan bağlantılıdır. Müslümanların yılda en azından bir kez yöneldiği Kâbe, onun elinin taşını taşıdığı bir yapıdır. Günde beş kez yönelinen kıble, onun inşasına katkı sağladığı Beytullah'tır. Her yıl dünya genelinde kesilen kurbanlar, onun teslimiyetinin hatırasıdır. Milyonlarca hacının içtiği Zemzem, onun bebekliğinde kaynayan bir mucize sudur. Sa'y ibadeti, annesinin onun için koşmasının tekrarıdır. Şeytan taşlama, onun kurban hadisesi sırasında şeytanı defettiğinin anısıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu Yazıyı Paylaş

Diğer Peygamberler