Peshin azoni nima?
Peshin azoni — Islomda kunning ikkinchi namoz vaqti kirganini eʼlon qiluvchi azon boʼlib, quyoshning osmondagi eng yuqori nuqtasidan (zavoldan) gʼarbga ogʼa boshlashi bilan birga aytiladi. Besh vaqt azonning ikkinchisi boʼlgan peshin azoni kunning aynan oʼrtasida musulmonlarni ibodatga chorlovchi muqaddas ovozdir. Peshin vaqti quyoshning meridian chizigʼidan oʼtgan va soyalarning yana uzayishni boshlagan paytini ifodalaydi; bu astronomik hodisa islom tarixida namoz vaqtlarini belgilashda asosiy mezon sifatida qabul qilingan.
Peshin namozi islomning besh shartidan biri boʼlgan namozning kundalik hayotdagi eng yorqin koʼrinishlaridan biridir. Kunning eng bandli soatlarida, ish va mashgʼulotlar oʼrtasida aytiladigan peshin azoni musulmonlarga dunyo ishlaridan biroz vaqt uzoqlashib, Rablariga yuzlanishni eslatadi. Shu jihati bilan peshin azoni faqat vaqt kirganini bildiruvchi daʼvat emas, balki dunyoviy mashgʼuliyatlar ichida maʼnaviy muvozanatni saqlashning ramzi hamdir. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Besh vaqt namoz sizdan birorining eshigi oldidan oqib oʼtuvchi daryoga oʼxshaydi; kuniga besh marta u daryoda choʼmilgan kishida kir qolarmidi?" (Buxoriy, Mavoqit us-Salot, 6) deb namozning poklovchi taʼsirini taʼkidlaganlar.
Tarixiy jihatdan peshin azoni islom madaniyatida kundalik hayotni tartibga solishda muhim oʼrin tutgan. Usmonli shaharlarida peshin azoni bilan birga bozor-doʼkonlar qisqa muddatga toʼxtardi, hunarmandlar masjidga yoʼnalar, davlat idoralarida tushlik tanaffusi eʼlon qilinardi. Bugungi kunda ham koʼplab islom mamlakatlarida peshin azoni ish hayotining tabiiy tanaffusi sifatida qabul qilinadi. Istivo vaqti tushunchasi, yaʼni quyoshning aynan tepada boʼlgan payti, peshin azoni aytiladigan vaqtni belgilovchi asosiy astronomik hodisadir. Shu paytdan bir necha daqiqa keyin quyosh gʼarbga ogʼadi va peshin namozining vaqti kiradi.
Peshin azonining musulmon jamiyatlaridagi oʼrni ayniqsa juma kunlari yanada yaqqolroq namoyon boʼladi. Juma kuni aytiladigan peshin azoni ayni vaqtda juma namozining vaqtini ham bildiradi. Juma namozi — peshin namozining oʼrnini bosadigan va jamoat bilan oʼqilishi farz boʼlgan namozdir. Shu sababli juma kunlari peshin azoni haftalik katta jamoatning yigʼilishiga vosita boʼluvchi maxsus daʼvat xususiyatiga ega. Masjidlardagi juma xutbasi va undan keyin oʼqiladigan juma namozi musulmon jamiyatlarida birlik va hamjihatlikning eng kuchli ramzlaridan biri sifatida asrlar davomida davom etib kelmoqda.
Peshin azoni necha soatda aytiladi?
"Bugun peshin azoni soat nechada?" degan savol Turkiyada va Markaziy Osiyoda eng koʼp soʼraladigan diniy savollardan biridir. Peshin azoni vaqti quyoshning meridian orqali oʼtish paytiga bogʼliq boʼlgani uchun yil fasli va yashayotgan shaharning geografik joylashuviga koʼra oʼzgaradi. Lekin bomdod va shom azonlariga nisbatan peshin azoni vaqtidagi mavsumiy oʼzgarish ancha kichikdir. Turkiya boʼylab peshin azoni odatda soat 12:00 dan 13:15 gacha boʼlgan oraliqda aytiladi.
Istanbulda peshin azoni yoz oylarida taxminan 13:10-13:15 oraligʼida aytilsa, qish oylarida 12:10-12:15 atrofidadir. Ankarada esa Istanbulga nisbatan taxminan 10-12 daqiqa erta peshin vaqti boʼladi, chunki Ankara koʼproq sharqda joylashgan. Turkiyaning eng sharqidagi Hakkoride peshin azoni Istanbulga nisbatan taxminan 40 daqiqa avval, eng gʼarbidagi Edirneda esa taxminan 15 daqiqa keyinroq aytiladi. Bu farq uzunlik (boylam) darajasining oʼzgarishidan kelib chiqadi. Toshkentda peshin azoni odatda 12:30-13:00 oraligʼida boʼladi.
Peshin azoni vaqtiga taʼsir koʼrsatuvchi yana bir omil — yilning qaysi davrida ekanligimizdir. Yozgi quyosh turgʼunligi atrofida quyosh kechroq chiqib, kechroq botganligi uchun zavol vaqti ham kechroq soatlarga siljiydi. Qishki quyosh turgʼunligida esa aksincha boʼladi. Turkiyada 2016 yildan beri amalda boʼlgan doimiy yoz vaqti (UTC+3) tufayli qish oylarida peshin azoni vaqti soat siferblatida erta koʼrinsa-da, astronomik jihatdan vaqt bir xil tarzda hisoblanadi. Shuning uchun Diyanet (Turkiya Diniy ishlar boshqarmasi) eʼlon qilgan rasmiy vaqtlarni kuzatib borish eng toʼgʼri yondashuvdir.
Diyanet Turkiyadagi barcha viloyat va tumanlar uchun astronomik hisob-kitoblarga asoslanib peshin azoni vaqtlarini hisoblab eʼlon qiladi. Peshin vaqti quyoshning meridian boʼylab oʼtishidan bir necha daqiqa keyin sifatida belgilanadi; chunki aynan zavol paytida namoz oʼqish makruhdir. Joriy peshin azoni vaqtlarini EzanVaktim.com orqali yoki Diyanet rasmiy mobil ilovasidan kuzatishingiz mumkin. Sahifa yuqorisidagi dinamik soat koʼrsatkichi joylashgan oʼrninggizga koʼra joriy peshin azoni vaqtini avtomatik tarzda koʼrsatadi.
Peshin namozi vaqti qachon kiradi?
Peshin namozining vaqti quyoshning zavol nuqtasidan (meridiandan) gʼarbga ogʼa boshlashi bilan kiradi. Astronomik jihatdan bu — quyoshning osmondagi eng yuqori holatini bosib oʼtib, pastlay boshlagan paytdir. Fiqh manbalarida bu holat "bir jismning soyasi eng qisqa holatidan yana uzaya boshlashi" tarzida taʼriflangan. Bu sodda koʼrinishdagi taʼrif ortida islom olimlari asrlar davomida diqqat bilan oʼrgangan astronomik va fiqhiy chuqurlik yotadi.
Zavol vaqti tushunchasini toʼgʼri tushunish peshin namozi vaqtini belgilash uchun hayotiy ahamiyatga ega. Zavol — quyoshning aynan tepada (istivo nuqtasida) boʼlgan paytidir. Bu paytda bir jismning soyasi eng qisqa uzunligida boʼladi. Quyosh zavoldan ogʼa boshlaganida soyalar asta-sekin uzayadi va xuddi shu paytda peshin namozining vaqti kiradi. Lekin shu yerda muhim bir jihat bor: aynan zavol payti, yaʼni quyosh meridian ustida boʼlgan an, karohat vaqtidir. Bu fursat davomida namoz oʼqish makruhdir. Islom fiqhida bu karohat quyoshga sajda qiluvchi guruhlarning ibodat soatlaridan saqlanish maqsadini koʼzlaydi. Zavol karohati taxminan 5-10 daqiqa davom etadi va quyosh ogʼa boshlaganda tugaydi.
Peshin namozining vaqti quyoshning zavolidan boshlanib asr namozining vaqtigacha davom etadi. Asr namozining boshlanishi borasida mazhablarga koʼra farq mavjud. Hanafiy mazhabiga koʼra, bir jismning soya uzunligi oʼz boʼyining ikki barobariga yetganda (zavol soyasi hisobga olinmasdan) asr vaqti kiradi va peshin namozining vaqti chiqadi. Shofiiy, Molikiy va Hanbaliy mazhablariga koʼra esa soya uzunligi bir barobar boʼlganda asr vaqti kiradi. Bu farq ayniqsa yoz oylarida peshin namozining oxirgi vaqtiga taʼsir koʼrsatishi mumkin. Hanafiy mazhabidagi hisob boʼyicha peshin namozining muddati uzunroq, boshqa mazhablarga koʼra esa qisqaroqdir.
Quyosh peshin paytida gʼarbga ogʼganida namozni oʼqi, tunning qorongʼusigacha va bomdod namozini ham. Albatta, bomdod namozida farishtalar guvoh boʼladilar.
Zamonaviy astronomiyada quyoshning meridiandan oʼtish vaqti nihoyatda aniqlik bilan hisoblanishi mumkin. Buning sharofati bilan peshin namozining vaqti daqiqalarga qadar aniqlanadi. Lekin qadim zamonlarda islom olimlari va astronomlar oddiy soya oʼlchov uslublari bilan bu vaqtni aniqlashardi. Yerga tikilgan bir tayoq (gnomon)ning soyasi eng qisqa boʼlgan paytni kutar, soʼng soya uzaya boshlaganida peshin vaqti kirganini bilardilar. Bu usul bugungi kunda ham astronomik hisob-kitoblarning toʼgʼriligini tekshirish uchun foydalanish mumkin boʼlgan oddiy, ammo samarali texnikadir.
Peshin namozi vaqtining kirishi haqida maʼlum bir hadisda Payg'ambarimiz (s.a.v.) shunday deganlar: "Jabroil (a.s.) menga Kaʼba yonida ikki kun imomlik qildi. Peshin namozini quyosh ogʼib, oyoq kavush bogʼichining soyasi qancha boʼlganda oʼqitdi." (Abu Dovud, Termiziy). Bu hadis peshin namozi vaqtining zavoldan keyinoq boshlanishini yaqqol koʼrsatadi. Diyanet ham shu hadis va astronomik hisob-kitoblar asosida peshin vaqtlarini belgilaydi.
Peshin namozi necha rakat?
Peshin namozi jami 10 rakat qilib oʼqiladi: 4 rakat boshlovchi sunnat, 4 rakat farz va 2 rakat oxirgi sunnat. Bu rakat soni masalasida toʼrt katta mazhab (Hanafiy, Shofiiy, Molikiy, Hanbaliy) oʼrtasida farz rakatlari boʼyicha hech qanday ixtilof yoʼq. Peshin namozi besh vaqt namoz orasida rakati eng koʼp boʼlgan namozlardan biri va kunning oʼrtasida oʼqilgani sababli alohida ahamiyatga ega.
Peshin namozining boshlovchi sunnati: 4 rakat boʼlib, muakkad sunnat toifasiga kiradi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozining boshlovchi sunnatini katta diqqat bilan oʼqigan va ummatga tavsiya qilganlar. Bir hadisda "Kim peshin farzidan oldin toʼrt rakat sunnatni oʼqishni davom ettirsa, Alloh unga doʼzax oʼtini harom qiladi" (Termiziy, Abu Dovud) deb buyurilgan. Bu boshlovchi sunnat ikki rakatda bir oʼtirish bilan (birinchi oʼtirish qilinib) oʼqiladi; yaʼni birinchi va ikkinchi rakatdan keyin oʼtirilib, Attahiyyot oʼqiladi, soʼngra uchinchi va toʼrtinchi rakatlar oʼqilib salom beriladi.
Peshin namozining farzi: 4 rakat boʼlib, har bir aqli raso, balogʼatga yetgan musulmonga farzdir. Peshin namozining farzida imom jim (sirriy) oʼqiydi; yaʼni qiroatni ichidan qiladi. Bu bomdod, shom va xufton namozlaridan farqlidir, chunki ularda imom ovoz chiqarib (jahriy) oʼqiydi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozining farzini jamoat bilan oʼqishni ragʼbatlantirgan va peshin paytida jamoatga kelishning fazilatini bildirganlar.
| Namoz | Turi | Rakat | Izoh |
|---|---|---|---|
| Boshlovchi sunnat | Sunnat | 4 | Muakkad sunnat — ikki rakatda bir oʼtiriladi |
| Peshin farzi | Farz | 4 | Farzi ayn — jim (sirriy) qiroat |
| Oxirgi sunnat | Sunnat | 2 | Muakkad sunnat — odatdagi 2 rakat |
Peshin namozining oxirgi sunnati: 2 rakat boʼlib, farzdan keyin oʼqiladi. Bu ham muakkad sunnat toifasiga kiradi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozining farzidan keyin 2 rakat sunnat oʼqir edilar. Baʼzi rivoyatlarda farzdan keyin 4 rakat oʼqilgani ham keltirilgan; ammo Hanafiy mazhabida keng tarqalgan amaliyot 2 rakat oxirgi sunnatdir. Peshin namozi jami 10 rakati bilan kundalik ibodat hayotida muhim oʼrin tutadi. Juma kunlari esa peshin namozi oʼrniga juma namozi oʼqiladi; juma namozining rakat tartibi farqli boʼlib, alohida koʼrib chiqiladi.
Peshin namozi qanday oʼqiladi?
Peshin namozi avval 4 rakat boshlovchi sunnat, soʼng 4 rakat farz va oxirida 2 rakat oxirgi sunnat tartibida oʼqiladi. Quyida har bir qismning qadamlari batafsil bayon qilingan. Namozni boshlashdan oldin tahoratli boʼlish, avrat joylarini berkitish, qiblaga yuzlanish va vaqt ichida boʼlish shartlari bajarilgan boʼlishi kerak.
Peshin namozining boshlovchi sunnati (4 rakat)
Niyat va iftitoh takbiri
Qalbdan "Peshin namozining boshlovchi sunnatini oʼqishga niyat qildim" deb niyat qilinadi. Qoʼllar quloq barobariga (ayollar yelka barobariga) koʼtarilib "Allohu Akbar" deyiladi va namoz boshlanadi.
Qiyom (tik turib oʼqish) — 1- va 2-rakat
Qoʼllar kindik ostida (Hanafiy) yoki koʼkrak ustida (Shofiiy) bogʼlanadi. Tartib bilan Subhonaka duosi, Aʼuzu-basmala, Fotiha surasi va bir zammi sura oʼqiladi. Rukuʼ va sajdalar bajariladi. Ikkinchi rakat oxirida oʼtirib Attahiyyot oʼqiladi (birinchi oʼtirish).
3- va 4-rakat
"Allohu Akbar" deb oyoqqa turiladi. Basmala, Fotiha va zammi sura oʼqiladi (sunnat namozida har rakatda sura oʼqiladi). Rukuʼ va sajdalar bajariladi. Toʼrtinchi rakat oxirida oʼtirib Attahiyyot, Allohumma salli, Allohumma borik va Robbano otina duolari oʼqiladi. Oʼngga va chapga salom beriladi.
Peshin namozining farzi (4 rakat)
Boshlovchi sunnatdan keyin qomat keltirilib peshin namozining farzi oʼqiladi. Jamoat bilan oʼqilayotgan boʼlsa imomga ergashiladi; yakka oʼqilayotgan boʼlsa oʼqilishi quyidagicha:
Niyat va iftitoh takbiri
"Peshin namozining farzini oʼqishga niyat qildim" deb niyat qilinadi. Jamoat bilan oʼqilayotgan boʼlsa "imomga ergashib" iborasi qoʼshiladi. "Allohu Akbar" deb namoz boshlanadi.
1- va 2-rakat
Subhonaka, Aʼuzu-basmala, Fotiha va zammi sura oʼqiladi. Peshin namozida qiroat jim (sirriy) bajariladi. Rukuʼ va sajdalar qilinadi. Ikkinchi rakat oxirida oʼtirib Attahiyyot oʼqiladi.
3- va 4-rakat
Oyoqqa turiladi, faqat Basmala va Fotiha oʼqiladi (farz namozining uchinchi va toʼrtinchi rakatlarida zammi sura oʼqilmaydi). Rukuʼ va sajdalar bajariladi. Toʼrtinchi rakat oxiridagi oxirgi oʼtirishda barcha duolar oʼqilib salom beriladi.
Peshin namozining oxirgi sunnati (2 rakat)
Farzdan keyin 2 rakat oxirgi sunnat oʼqiladi. Oʼqilishi bomdod namozining sunnatiga oʼxshashdir: Niyat qilinadi, 2 rakat oʼqiladi va salom beriladi. Oxirgi sunnatda har rakatda Fotiha va zammi sura oʼqiladi.
Peshin namozini jamoat bilan oʼqishning fazilati katta. Jamoat bilan oʼqilgan namoz yakka oʼqilganidan yigirma yetti barobar koʼp fazilatga ega. Lekin peshin namozi ish va oʼquv soatlariga toʼgʼri kelgani uchun koʼplab musulmonlar bu namozni yakka oʼqishga majbur boʼlishi mumkin. Bu hol namozning amal qilishiga taʼsir koʼrsatmaydi; ammo imkon boʼlganda jamoatga qoʼshilish katta savob manbaidir.
Peshin namozida xushuʼ (qalb sokinligi) ayniqsa muhimdir. Kunning eng bandli soatlarida, ish stressi oʼrtasida oʼqiladigan bu namoz ruhning dam olishi va aqlning yangilanishi uchun tengi yoʼq fursatdir. Tahorat olayotganda dunyoviy fikrlardan tozalanishga harakat qilish, namozni shoshilmasdan va sokinlik bilan oʼqish peshin namozining maʼnaviy taʼsirini oshiradi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Namozda koʼzingizning nurini toping" deb namozning xotirjamlik beruvchi tomonini taʼkidlaganlar.
Juma namozi va peshin namozi munosabati
Juma namozi islomda peshin namozining oʼrniga oʼtuvchi va haftaning eng muhim namozlaridan biri sifatida qabul qilingan farz ibodatdir. Juma kuni peshin vaqti kirganda, juma namoziga mukallaf boʼlgan kishilar peshin namozi oʼrniga juma namozini oʼqiydilar. Qurʼoni karimda "Ey iymon keltirganlar! Juma kuni namozga chaqirilganda, Alloh zikriga shoshilingiz va xarid-sotuvni qoʼyingiz. Agar bilsangiz, bu sizlar uchun yaxshiroqdir." (Juma surasi, 9) deyilgan.
Juma namozi yetuk yoshdagi, ozod, muqim (sayohatda boʼlmagan), sogʼlom va erkak musulmonlarga farzdir. Ayollar, sayohatchilar (saferiy boʼlganlar), bemorlar, koʼrlik yoki jismoniy nuqson sababli masjidga bora olmaydiganlar va bolalar juma namozi bilan mukallaf emaslar; ular peshin namozini oʼqiydilar. Hanafiy mazhabiga koʼra juma namozi farz boʼlishi uchun shu yerda xutba oʼqiydigan imom va yetarli sondagi jamoat boʼlishi kerak.
Juma namozining rakat tartibi peshin namozidan farqlidir. Juma namozi quyidagi tartibda oʼqiladi: Avval 4 rakat boshlovchi sunnat oʼqiladi (peshin namozining boshlovchi sunnati kabi). Soʼng imom xutbaga chiqadi; xutba juma namozining shartlaridan biri va ikki qismdan iborat. Xutbadan keyin 2 rakat farz oʼqiladi (peshin namozining 4 rakat farzi oʼrniga). Oxirida 4 rakat oxirgi sunnat oʼqiladi. Baʼzi olimlar juma namozining oxirgi sunnati 4 rakat ekanini bildirsa, baʼzilari 4+2 tarzida jami 6 rakat oxirgi sunnat oʼqishni tavsiya qilganlar.
Juma namozi bilan peshin namozi oʼrtasidagi eng asosiy farq — juma namozi albatta jamoat bilan oʼqilishi zarurligidir. Peshin namozi yakka oʼqilishi mumkin boʼlsa-da, juma namozi yakka oʼqilmaydi. Bundan tashqari juma namozida xutba sharti bor; xutbasiz juma namozi sahih boʼlmaydi. Xutbada imom jamoatga vaʼz aytadi, Qurʼondan oyatlar oʼqiydi va duo qiladi. Bu xutba musulmon jamiyatlarida haftalik xabardor boʼlish va ongni shakllantirish vositasi sifatida katta ahamiyatga ega.
Kim juma kuni yaxshilab tahorat olib, masjidga keladi, xutbani jim turib tinglaydi va namozini oʼqisa, ikki juma orasidagi gunohlari kechiriladi va yana uch kun qoʼshiladi.
Juma kunining fazilati haqida koʼplab hadislar mavjud. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Kunlarning eng yaxshisi — juma kuni. Odam (a.s.) shu kuni yaratildi, shu kuni jannatga qoʼyildi va shu kuni jannatdan chiqarildi" (Muslim) deb buyurganlar. Juma kuni peshin vaqtida masjidlarga toʼplangan musulmonlar ham ibodatlarini bajaradilar, ham ijtimoiy birlik va hamjihatlikni mustahkamlaydilar. Shu sababli juma namozi islomning ijtimoiy jihatining eng yorqin namunasidir.
Peshin namozining fazilati va ahamiyati
Kim peshin farzidan oldin toʼrt, farzidan keyin toʼrt rakat oʼqishni davom ettirsa, Alloh unga doʼzax oʼtini harom qiladi.
Bu sharafli hadis peshin namozining sunnatlarini muntazam oʼqishning qanchalik katta mukofotga ega ekanini ochiq koʼrsatib turadi. Doʼzax oʼtining harom qilinishi vaʼdasi islomdagi eng katta xushxabarlardan biridir va bu xushxabar peshin namozining sunnatlariga davom etgan kishilarga berilgan. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozining boshlovchi sunnatini hech qachon tark etmaganlari rivoyat qilingan.
Peshin namozining kunning oʼrtasida oʼqilishi alohida maʼnaviy ahamiyat kasb etadi. Insonning dunyoviy mashgʼulotlari eng bandli paytlarda hamma narsani qoʼyib Alloh huzuriga turishi bandalikning eng goʼzal ifodasidir. Ish, savdo, taʼlim va ijtimoiy hayot oʼrtasida oʼqiladigan peshin namozi musulmonning kundalik hayotida muvozanat oʼrnatishga yordam beradi. Qurʼoni karimda "Ular shunday kishilarki, hech bir savdo va hech bir oldi-sotdi ularni Alloh zikridan, namozni oʼqishdan va zakot berishdan chalgʼitmaydi" (Nur surasi, 37) deb dunyoviy mashgʼuliyatlar oldida namozni tark etmaslikning ahamiyati taʼkidlangan.
Peshin namozi ayni vaqtda kunning ikkiga boʼlinishida muhim burilish nuqtasidir. Bomdod namozidan peshingacha oʼtgan vaqt — kunning birinchi yarmi; peshindan kechgacha oʼtgan vaqt — ikkinchi yarmi. Peshin namozi shu ikki yarim oʼrtasidagi koʼprik vazifasini bajarib, musulmonning kunini ibodat oʼqida shakllantirishga yordam beradi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin paytining jannat eshiklari ochiladigan paytlardan biri ekanini xabar berganlar.
Ijtimoiy jihatdan ham peshin namozining alohida oʼrni bor. Ayniqsa ish joylari va savdo markazlarida joylashgan masjidlar peshin namozida eng gavjum paytlarini boshdan kechiradi. Turli kasblarga, turli ijtimoiy qatlamlarga mansub odamlar bir safda yelka-yelkaga turib namoz oʼqib, islomning tenglik va birodarlik tamoyilini amalda yashaydilar. Usmonli madaniyatida peshin namozidan keyin masjidlarda ilm majlislari oʼtkazilar, vaʼzlar aytilar va jamiyat masalalari muhokama qilinardi. Bugungi kunda ham bu anʼanani davom ettirish musulmon jamiyatining mustahkamlanishiga hissa qoʼshmoqda.
Peshin azoni bilan asr azoni oʼrtasida necha soat bor?
Peshin azoni bilan asr azoni oraligʼidagi muddat fasllar va joylashuvga koʼra oʼzgaradi. Bu muddat peshin namozini oʼqish uchun mavjud zamon oraligʼini belgilagani uchun katta ahamiyatga ega. Turkiya boʼylab bu muddat taxminan 3 soat 30 daqiqa bilan 5 soat oraligʼida oʼzgarib turadi.
| Oy | Istanbul (soat) | Ankara (soat) | Antalya (soat) |
|---|---|---|---|
| Yanvar | ~3:30 | ~3:25 | ~3:35 |
| Fevral | ~3:40 | ~3:35 | ~3:40 |
| Mart | ~3:55 | ~3:50 | ~3:50 |
| Aprel | ~4:15 | ~4:10 | ~4:05 |
| May | ~4:35 | ~4:30 | ~4:20 |
| Iyun | ~4:50 | ~4:45 | ~4:30 |
| Iyul | ~4:45 | ~4:40 | ~4:25 |
| Avgust | ~4:25 | ~4:20 | ~4:15 |
| Sentabr | ~4:00 | ~3:55 | ~3:55 |
| Oktabr | ~3:45 | ~3:40 | ~3:45 |
| Noyabr | ~3:30 | ~3:25 | ~3:35 |
| Dekabr | ~3:25 | ~3:20 | ~3:30 |
Yuqoridagi jadvalda koʼrinib turganidek, yoz oylarida peshin bilan asr oraligʼidagi muddat uzayadi (taxminan 4,5-5 soat), qish oylarida esa qisqaradi (taxminan 3-3,5 soat). Bu hol quyoshning osmondagi yoʼli yoz oylarida uzunroq boʼlishidan kelib chiqadi. Yozgi quyosh turgʼunligida kunduz muddatining uzayishi bilvosita peshin bilan asr oraligʼidagi muddatni ham oshiradi.
Bu muddat farqining amaliy ahamiyati shu: Peshin namozini oʼqish uchun yoz oylarida kengroq zamon oraligʼi mavjud. Lekin namozni vaqtning birinchi soatlarida oʼqish har doim fazilatlidir. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Amallarning eng fazilatlisi — vaqtida oʼqilgan namozdir" (Buxoriy, Mavoqit us-Salot, 5) deb buyurganlar. Shu sababli peshin azonini eshitishi bilan yoki imkon qadar tezda namozni oʼqish eng maqbul harakatdir.
Qish oylarida peshin bilan asr oraligʼidagi muddatning qisqarishi ayniqsa ishlovchi musulmonlar uchun eʼtibor talab qiluvchi holatdir. Qisqa qish kunlarida peshin namozini kechiktirish, asr vaqtining kirib qolishiga va peshin namozining qoldirilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli qish faslida peshin namozini erta oʼqishga eʼtibor qaratish tavsiya qilinadi.
Peshin namozining oxirgi vaqti qachon?
Peshin namozining oxirgi vaqti asr namozining vaqti kirishi bilan tugaydi. Asr vaqtining boshlanishi borasida mazhablarga koʼra farq mavjud. Hanafiy mazhabiga koʼra bir jismning soya uzunligi, zavol vaqtidagi soya hisobga olinmasdan oʼz boʼyining ikki barobariga yetganda asr vaqti kiradi. Shofiiy, Molikiy va Hanbaliy mazhablariga koʼra esa soya uzunligi bir barobar boʼlganda asr vaqti kiradi va peshin namozining vaqti chiqadi.
Bu mazhab farqining amaliy oqibati shu: Hanafiy mazhabiga koʼra peshin namozi uchun uzunroq muddat mavjud. Masalan, yoz oylarida Istanbulda Hanafiy hisobiga koʼra asr vaqti soat 17:00 atrofiga toʼgʼri kelsa, Shofiiy hisobiga koʼra taxminan 16:00 atrofida kiradi. Bu farq ayniqsa namozni oxirgi vaqtigacha kechiktirganlar uchun muhim. Diyanet Turkiyada Hanafiy mazhabining hisobini asos qilib oladi.
Asr vaqtining kirishi bilan peshin namozining vaqti butunlay chiqadi. Bundan keyin peshin namozini oʼqimoqchi boʼlgan kishi buni qazo sifatida niyat qilishi shart. Qazo namozida faqat 4 rakat farz oʼqiladi; sunnatlar qazo qilinmaydi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) namozning vaqtida oʼqilishini qattiq tavsiya qilib, "Vaqtida oʼqilgan namoz — eng fazilatli ameldir" deb buyurganlar. Shu sababli peshin namozini imkon qadar vaqtning birinchi soatlarida oʼqish eng toʼgʼrisidir.
Peshin namozini qoldirganlar nima qilishi kerak?
Peshin namozini ish, oʼquv, uyqu yoki boshqa bir uzr sababli qoldirganlar, eslagan yoki fursat topgan zahoti darhol qazo namozini oʼqishlari kerak. Payg'ambarimiz (s.a.v.) bu borada quyidagi aniq bayonni qilganlar: "Kim bir namozni unutsa yoki uxlab qolsa, eslagan paytda uni oʼqisin. Buning boshqa kafforati yoʼq." (Buxoriy, Mavoqit us-Salot, 37; Muslim, Masojid, 314).
Qazo namozining oʼqilishi quyidagicha: Peshin namozining faqat 4 rakat farzi qazo qilinadi; boshlovchi sunnat va oxirgi sunnat qazo qilinmaydi. Niyat qilayotganda "Vaqtiga yetib turib oʼqiy olmagan oxirgi peshin namozining farzini oʼqishga niyat qildim" tarzida niyat qilinadi. Namozning oʼqilishi vaqt ichida oʼqilgani kabidir; hech qanday farqi yoʼq. Qiroat yana jim (sirriy) bajariladi.
Peshin namozi besh vaqt namoz orasida ish va oʼquv soatlariga eng koʼp toʼgʼri keladigan namoz boʼlgani sababli, eng koʼp qoldiriladigan namozlardan biridir. Ish joyida namoz oʼqish imkoni topa olmagan, yigʼilish yoki dars soatlari bilan toʼqnashgan holatlarda peshin namozining qoldirilishi mumkin. Lekin bu hol namozning tark etilishiga uzr boʼla olmaydi. Imkon qadar tezroq qazo qilinishi shart.
Peshin namozini muntazam qoldirish va buni odat qilib olish jiddiy diniy beparvolikdir. Musulmon kishi namozini oʼqishi uchun zarur choralarni koʼrishga majbur. Ish joyida masjid borligini surishtirib bilish, tushlik tanaffusini namoz uchun foydalanish, budilnik qoʼyish va vaqtni boshqarish bu choralarning baʼzilaridir. Hazrati Umar (r.a.) "Namozlaringizni muhofaza qilinglar; chunki namozni tark etgan kishi dinning boshqa hukmlarini ham osongina tark etadi" deb aytganlar.
Toʼplanib qolgan qazo namozlari boʼlgan kishilar uchun islom olimlari kundalik namozlar bilan birga har kuni bitta yoki bir nechta qazo namozini oʼqib qarzni kamaytirishni tavsiya qilganlar. Masalan, har bir peshin namozidan keyin bitta peshin qazosini oʼqish vaqt oʼtishi bilan qarzni kamaytirib boradi. Muhimi — niyatning samimiyligi va qazolarning muntazam ado etilishidir. Qazo namozini oʼqish ayni paytda kishining oʼtmishdagi gunohlari uchun tavba va tugatish xususiyatini ham bildiradi.
Ish joyida va oʼquvda peshin namozini oʼqish
Peshin namozi kunning ish va oʼquv soatlariga toʼgʼri kelgani uchun koʼplab musulmonlar bu namozni ish joyida yoki oʼquvda oʼqishga majbur. Bu hol baʼzi amaliy qiyinchiliklar olib kelsa-da, toʼgʼri rejalashtirish va qatʼiyat bilan yengib oʼtish mumkin boʼlgan masaladir. Turkiyada va Oʼzbekistonda koʼplab ish joylari va taʼlim muassasalarida masjid yoki namozxona mavjud; ularni surishtirib bilish — birinchi qadamdir.
1. Masjid va namozxonalarni surishtiring
Ish joyingiz yoki oʼquvingizda masjid borligini surishtiring. Koʼplab savdo majmualari, kasalxonalar, universitetlar va katta biznes-markazlarda namozxona bor. Yaqin atrofdagi masjidlarni ham surishtirib peshin namozi uchun eng maʼqul joyni belgilang.
2. Tushlik tanaffusidan foydalaning
Tushlik tanaffusini namoz oʼqish uchun rejalashtiring. Avval namozingizni oʼqing, soʼng ovqatlaning. Peshin namozi (sunnatlar bilan birga) taxminan 15-20 daqiqa davom etadi; bu muddat odatdagi tushlik tanaffusiga bemalol sigʼadi.
3. Tahorat imkonini taʼminlang
Ish joyida yoki oʼquvda tahorat olish imkonini izlang. Yuvinish xonalari va hojatxonalar tahorat uchun ishlatilishi mumkin. Tahoratni saqlash maqsadida paypoq (mestg) ustiga mash qilish imkonidan ham foydalanishingiz mumkin.
4. Joynamoz va qibla tomon
Yoningizda kichik joynamoz yoki toza mato olib yuring. Qibla tomonni aniqlash uchun aqlli telefon ilovalaridan foydalanishingiz mumkin. Ofisda boʼsh majlislar xonasi yoki sokin burchak namoz oʼqish uchun yetarli boʼladi.
5. Vaqtni boshqaring
Peshin azoni vaqtini kuzatib boring va namozingizni imkon qadar erta oʼqing. Telefon budilnigini peshin azoni vaqtiga qoʼyish namozni unutmaslik uchun samarali usul. EzanVaktim.com yoki shu kabi ilovalar bu masalada yordam beradi.
6. Huquqingizni biling
Aksariyat mamlakatlarda din va vijdon erkinligi konstitutsiyaviy huquqdir. Ish joyida namoz oʼqish huquqingiz qonun bilan kafolatlangan. Ish beruvchingiz bilan xushmuomalalik va qatʼiylik bilan bu mavzuni muhokama qilib, namoz oʼqish imkonini soʼrashingiz mumkin.
Peshin namozini ish joyida yoki oʼquvda oʼqish dastlab qiyin koʼrinishi mumkin boʼlsa-da, vaqt oʼtishi bilan tabiiy odatga aylanadi. Muhimi — qatʼiyat va doimiylikdir. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Allohga eng sevimli amallar — kam boʼlsa ham doimiy boʼlganidir" (Buxoriy) deb buyurganlar. Kichik qadamlardan boshlab muntazam boʼlish vaqt oʼtishi bilan ham ibodat hayotingizni mustahkamlaydi, ham atrofdagi odamlarga ijobiy namuna boʼladi.
Peshin azoni duosi va oʼqilishi
Peshin azoni besh vaqt azonning umumiy shakliga muvofiq aytiladi. Bomdod azonidan farqli oʼlaroq "As-salotu xayrun minan-navm" iborasi peshin azonida yoʼq. Quyida peshin azonining toʼliq matni, oʼqilishi va oʼzbekcha maʼnosi keltirilgan.
Peshin azoni matni
اَللهُ اَكْبَرُ اَللهُ اَكْبَرُ
Allohu Akbar, Allohu Akbar (4 marta) — Alloh eng buyukdir
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ
Ashhadu an lo iloha illalloh (2 marta) — Allohdan boshqa iloh yoʼqligiga guvohlik beraman
اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ
Ashhadu anna Muhammadan rasululloh (2 marta) — Muhammad Allohning rasuli ekanligiga guvohlik beraman
حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ
Hayya alas-saloh (2 marta) — Namozga shoshilinglar, namozga kelinglar
حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ
Hayya alal-falah (2 marta) — Najotga shoshilinglar, falohga kelinglar
اَللهُ اَكْبَرُ اَللهُ اَكْبَرُ
Allohu Akbar, Allohu Akbar — Alloh eng buyukdir
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ
Lo iloha illalloh — Allohdan boshqa iloh yoʼqdir
Azon duosi (azondan keyin oʼqiladigan duo)
Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Azonni eshitganingizda muazzin aytayotgan soʼzlarni siz ham takrorlang. Soʼng menga salovot keltiring... Soʼng Allohdan men uchun vasilani soʼrang" (Muslim, Salot, 11) deb buyurganlar. Shu boisdan azon paytida muazzinning har bir jumlasini takrorlash, "Hayya alas-saloh" va "Hayya alal-falah" jumlalarida esa "La havla va la quvvata illa billah" (Kuch va quvvat faqat Allohdan) deyilishi kerak.
Azondan keyingi duo
اَللّٰهُمَّ رَبَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ اٰتِ مُحَمَّدًا الْوَسٖيلَةَ وَالْفَضٖيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذٖى وَعَدْتَهُ
"Allohumma Rabba hazihid-da'vatit-tammati vas-salotil-qoimati, ati Muhammadanil vasilata val-fazilata, vab'ashu maqoman mahmudanillazi vaʼadtah."
Maʼnosi: "Allohim! Bu mukammal daʼvat va qiladigan namozning Rabbi! Muhammadga vasila va fazilatni ato et. Uni Sen vaʼda qilgan Maqomi Mahmudga yetkaz."
Bu duoni azondan keyin oʼqiganlar uchun Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Kim azonni eshitgandan keyin bu duoni oʼqisa, qiyomat kunida mening shafoatim unga halol boʼladi" (Buxoriy, Azon, 8) xushxabarini berganlar. Shu sababli har bir azondan, ayniqsa peshin azonidan keyin bu duoni oʼqish katta savob va shafoat vositasidir. Azon aytilayotganda gapirmaslik, qilinayotgan ishni imkoni boʼlsa toʼxtatish va xushuʼ bilan azonni tinglash ham odob doirasiga kiradi.
Peshin namozida oʼqiladigan suralar
Peshin namozi qiroati jim (sirriy) bajariladigan namozlardan biridir. Imom yoki yakka oʼqigan kishi Fotiha va zammi surani jim oʼqiydi. Peshin namozida oʼrtacha uzunlikdagi suralar oʼqish sunnatdir. Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozida bomdod namoziga yaqin uzunlikdagi suralarni oʼqir edilar.
Boshlovchi va oxirgi sunnatda
- Har rakatda: Fotiha + xohlagan bir sura
- Masalan: Fil, Quraysh, Mooun, Kavsar, Kofirun, Nasr, Ixlos, Falaq, Nos
Sunnat namozlarida har rakatda zammi sura oʼqiladi.
Farz namozida
- 1- va 2-rakat: Fotiha + oʼrtacha uzunlikdagi sura
- 3- va 4-rakat: faqat Fotiha
Farzning oxirgi ikki rakatida zammi sura oʼqilmaydi.
Payg'ambarimiz (s.a.v.) peshin namozining farzida oʼqiganlari rivoyat qilingan suralardan baʼzilari: Buruj surasi, Toriq surasi, Layl surasi, Aʼla surasi va shu kabi oʼrtacha uzunlikdagi suralar. Birinchi ikki rakatda uzunroq, oxirgi ikki rakatda esa faqat Fotihani oʼqish sunnat. Bu amaliyot toʼrt rakatli farz namozlarda umumiy qoida sifatida qabul qilinadi.
Peshin namozini yakka oʼqigan kishilar Fotihadan keyin bilgan har qanday surani oʼqishlari mumkin. Qisqa suralarni ham tanlashlari mumkin; namoz har holatda amal qiladi. Muhimi — oʼqilayotgan oyatlarning toʼgʼri tajvid bilan oʼqilishi va maʼnosi ustida tafakkur qilishdir. Peshin namozida qiroat jim qilinadigani uchun kishi oʼzi eshita oladigan ovozda shivirlab oʼqiydi; ammo yondagi kishilarning eshitmasligi koʼproq maʼqul.
Yoz va qish oylarida peshin azoni vaqtlari
Peshin azoni vaqti boshqa namoz vaqtlariga nisbatan mavsumiy jihatdan kamroq oʼzgaradi. Buning sababi peshin vaqtining quyoshning meridian orqali oʼtishiga bogʼliq boʼlishi va bu hodisaning yil davomida nisbatan qatʼiy zamon oraligʼida sodir boʼlishidir. Lekin shunday boʼlsa-da yoz va qish oylarida taxminan 30-60 daqiqalik farq vujudga keladi. Turkiyada amalda boʼlgan doimiy yoz vaqti (UTC+3) bu farqni yanada yorqinlashtiradi.
| Shahar | Yoz (iyun) | Qish (dekabr) | Farq |
|---|---|---|---|
| Istanbul | ~13:14 | ~12:12 | ~1 soat |
| Ankara | ~12:58 | ~11:58 | ~1 soat |
| Izmir | ~13:20 | ~12:20 | ~1 soat |
| Toshkent | ~12:45 | ~12:30 | ~15 daq |
| Samarqand | ~12:50 | ~12:35 | ~15 daq |
| Diyorbakir | ~12:32 | ~11:40 | ~52 daq |
| Hatay | ~12:48 | ~11:58 | ~50 daq |
Yuqoridagi jadvalda koʼrinib turganidek, peshin azoni vaqtidagi yoz-qish farqi Turkiyada taxminan 50 daqiqa bilan 1 soat oraligʼida oʼzgaradi. Bu farq bomdod va shom azonlaridagi 2-3 soatlik farqlarga nisbatan ancha kichikdir. Oʼzbekistonda esa yoz vaqti tartibi qoʼllanilmagani uchun bu farq yanada kichikroq boʼladi. Gʼarbdagi shaharlarda (Istanbul, Izmir) peshin azoni kechroq, sharqdagi shaharlarda (Diyorbakir, Trabzon) esa erta aytiladi. Bu farq sharq-gʼarb boʼylab boʼlgan boylam farqidan kelib chiqadi.
Mavsumiy oʼzgarishlarni kuzatish uchun muntazam ravishda joriy namoz vaqtlarini tekshirib turish muhim. EzanVaktim.com joylashgan oʼrninggizga koʼra joriy peshin azoni vaqtini avtomatik tarzda hisoblab koʼrsatadi. Bundan tashqari mobil bildirishnomalarni yoqib, peshin azonidan oldin eslatma olishingiz mumkin, shu tarzda mavsumiy oʼzgarishlarni qoʼldan boy bermaysiz. Ayniqsa qish oylarida peshin vaqtining erta kirishi ishlovchi musulmonlar diqqatli boʼlishi kerak boʼlgan holatdir.
Tez-tez beriladigan savollar
Peshin namozi necha rakat?
Peshin namozi jami 10 rakat: 4 rakat boshlovchi sunnat (muakkad), 4 rakat farz va 2 rakat oxirgi sunnat (muakkad). Boshlovchi sunnatda ikki rakatda bir oʼtiriladi; yaʼni ikkinchi rakat oxirida Attahiyyot oʼqilib oyoqqa turiladi va uchinchi, toʼrtinchi rakatlar oʼqiladi. Farz namozda ham xuddi shunday ikkinchi rakat oxirida birinchi oʼtirish bajariladi. Peshin namozi besh vaqt namoz orasida rakati eng koʼp boʼlgan namozlardan biri. Juma kunlari esa peshin namozi oʼrniga juma namozi oʼqiladi; juma namozida farz 2 rakat boʼlsa-da, sunnatlar bilan birga jami yana 10 rakat atrofida boʼladi.
Peshin azoni necha soatda aytiladi?
Peshin azoni quyoshning zavol nuqtasidan (meridiandan) gʼarbga ogʼa boshlashi bilan aytiladi. Turkiyada bu vaqt odatda soat 12:00 dan 13:15 gacha oraliqda oʼzgaradi. Yoz oylarida kechroq (Istanbulda ~13:14), qish oylarida esa erta (Istanbulda ~12:12) soatlarga toʼgʼri keladi. Sharqiy viloyatlarda erta, gʼarbiy viloyatlarda esa kechroq aytiladi. Toshkentda peshin azoni odatda 12:30-13:00 oraligʼida boʼladi. Joriy peshin azoni vaqtini EzanVaktim.com orqali yoki Diyanetning rasmiy ilovasidan kuzatishingiz mumkin.
Peshin namozi vaqti qachon kiradi?
Peshin namozining vaqti quyoshning osmondagi eng yuqori nuqtasini (zavolni) bosib oʼtib gʼarbga ogʼa boshlashi bilan kiradi. Astronomik jihatdan bu quyoshning meridiandan oʼtgan paytdan bir necha daqiqa keyindir. Aynan zavol paytida namoz oʼqish makruh boʼlgani uchun Diyanet peshin namozi vaqtini zavoldan bir necha daqiqa keyin sifatida belgilaydi. Bir jismning soyasi eng qisqa holatidan yana uzaya boshlashi peshin vaqtining kirganini koʼrsatuvchi jismoniy belgidir.
Peshin namozining oxirgi vaqti qachon tugaydi?
Peshin namozining oxirgi vaqti asr namozining vaqti kirishi bilan tugaydi. Hanafiy mazhabiga koʼra bir jismning soya uzunligi (zavol soyasi hisobga olinmasdan) oʼz boʼyining ikki barobariga yetganda asr vaqti kiradi. Shofiiy mazhabiga koʼra esa soya bir barobar uzunlikka yetganda asr vaqti boshlanadi. Diyanet Turkiyada Hanafiy hisobini asos qilib oladi. Asr vaqti kirganida peshin namozi vaqti chiqqan boʼladi va faqat qazo sifatida oʼqilishi mumkin.
Juma namozi peshin namozi oʼrniga oʼtadimi?
Ha, juma namozi peshin namozining oʼrnini bosadi. Juma kunlari juma namoziga mukallaf boʼlganlar (yetuk, ozod, muqim, sogʼlom erkak musulmonlar) peshin namozini oʼqimaydilar; uning oʼrniga juma namozini oʼqiydilar. Ayollar, sayohatchilar, bemorlar va nuqsonlilar esa juma namoziga mukallaf boʼlmagani sababli peshin namozini oʼqiydilar. Juma namozi xutba sharti boʼlgan va albatta jamoat bilan oʼqiladigan namozdir; yakka oʼqilmaydi.
Peshin namozi qanday oʼqiladi?
Peshin namozi tartib bilan quyidagicha oʼqiladi: Avval 4 rakat boshlovchi sunnat oʼqiladi; bu sunnatda ikkinchi rakat oxirida oʼtirib Attahiyyot oʼqiladi (birinchi oʼtirish), soʼng oyoqqa turilib uchinchi va toʼrtinchi rakatlar ham oʼqiladi. Soʼng 4 rakat farz jamoat yoki yakka oʼqiladi; farzda imom jim (sirriy) oʼqiydi va uchinchi-toʼrtinchi rakatlarda faqat Fotiha oʼqiladi. Oxirida 2 rakat oxirgi sunnat oʼqiladi. Jami 10 rakat bilan peshin namozi tugaydi.
Peshin namozini qoldirdim, nima qilishim kerak?
Peshin namozini qoldirgan kishi eslagan yoki fursat topgan zahoti qazo namozi sifatida oʼqishi kerak. Qazo namozida faqat 4 rakat farz oʼqiladi; sunnatlar qazo qilinmaydi. Niyat qilayotganda "Vaqtiga yetib turib oʼqiy olmagan oxirgi peshin namozining farzini oʼqishga niyat qildim" deb niyat qilinadi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Kim bir namozni unutsa yoki uxlab qolsa, eslagan paytda uni oʼqisin" deb buyurganlar. Ish yoki oʼquv sababli muntazam qoldirilayotgan boʼlsa, zarur choralar koʼrish va masjid imkonini surishtirish kerak.
Peshin vaqtida karohat soati bormi?
Ha, quyoshning aynan tepada boʼlgan payti — istivo (zavol) vaqti karohat vaqtidir va shu paytda namoz oʼqilmaydi. Bu muddat taxminan 5-10 daqiqa davom etadi. Istivo vaqti quyoshning meridian ustida aynan turgan va soyalarning eng qisqa boʼlgan paytidir. Quyosh zavoldan ogʼa boshlaganida karohat tugaydi va peshin namozining vaqti kiradi. Hanafiy mazhabiga koʼra zavol karohati paytida na farz, na nafl namoz oʼqiladi. Diyanet eʼlon qiladigan peshin vaqti bu karohat muddati hisobga olinib, zavoldan bir necha daqiqa keyin sifatida belgilanadi.
