Zıhâr Kefâreti
فہرست
Zıhâr Kefâreti
İslâm hukukunda kefâretler, belirli yasakları ihlâl eden veya bazı yükümlülükleri yerine getirmeyen müminlerin, Allah'ın affına nail olmak ve toplumsal düzeni korumak amacıyla yerine getirmeleri gereken dinî vecibelerdir. Kefâretler, hem ibadet hem de toplumsal sorumluluk bilincini pekiştiren önemli hükümlerdendir. Bu bağlamda zıhâr kefâreti, İslâm'ın aile hukukunda özel bir yere sahip olan ve eşler arasındaki ilişkiyi korumayı hedefleyen bir kefâret türüdür. Zıhâr, cahiliye döneminde yaygın olan ve sonradan İslâm tarafından yasaklanan bir boşanma şeklinin, yanlışlıkla veya bilgisizlikle uygulanması durumunda gereken kefâreti ifade eder. Bu makalede, zıhârın tanımı, hükümleri, kefâretin şartları ve günümüzdeki uygulama biçimleri ele alınacaktır.
Zıhârın Tanımı ve Kavram Açıklaması
Zıhâr, Arapça kökenli bir kelime olup, "sırt" anlamına gelen zahr kelimesinden türemiştir. İslâm öncesi cahiliye döneminde, bir erkeğin eşine "Sen bana annemin sırtı gibisin" demesi, o kadını kendisine haram kılmasına ve boşanmaya denk bir anlam taşımasına sebep olurdu. Bu uygulama, kadınların haklarını hiçe sayan ve onları aşağılayan bir tutum olarak görülmekteydi. İslâm, bu adeti yasaklayarak, zıhâr yapan kişiye bir kefâret yükümlülüğü getirmiştir.
Kur'ân-ı Kerîm'de zıhâr ve kefâreti hakkında şu ayetler nazil olmuştur:
"Allah, eşlerine zıhâr yapıp sonra da söylediklerinden dönenlerin, eşleriyle temas etmeden önce bir köle azat etmelerini farz kılmıştır. İşte size bununla öğüt veriliyor. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır. Kim (köle) bulamazsa, eşiyle temas etmeden önce ardarda iki ay oruç tutar. Buna da gücü yetmeyen altmış fakiri doyurur. Bu (hafifletme), Allah'a ve Resûlü'ne iman etmeniz içindir. Bunlar Allah'ın hükümleridir. Kâfirler için acı bir azap vardır." (Mücâdele 58/3-4)
Bu ayetler, zıhârın hükmünü ve kefâretin nasıl yerine getirileceğini açıkça belirtmektedir. Zıhâr, bir erkeğin eşine, kendisine ebediyen haram olan bir yakın akrabasının (anne, kız kardeş gibi) bir uzvunu veya organını benzetmesiyle gerçekleşir. Hanefî mezhebine göre, zıhârın geçerli olması için bu benzetmenin açık ve kesin bir ifadeyle yapılması gerekir. Örneğin, "Sen bana annemin sırtı gibisin" demek zıhâr sayılırken, "Sen bana annem gibisin" demek zıhâr sayılmaz. Zira ikinci ifade, mecazi bir anlam taşıyabilir ve kesinlik arz etmez.
Zıhâr Kefâretinin Şartları ve Hükümleri
Zıhâr kefâretinin farz olması için bazı şartların gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlar şunlardır:
- Zıhârın geçerli olması: Zıhârın, yukarıda belirtildiği gibi, açık ve kesin bir ifadeyle yapılmış olması gerekir. Mecazi veya belirsiz ifadeler zıhâr sayılmaz.
- Zıhâr yapan kişinin akıllı ve ergin olması: Delinin veya çocuğun yaptığı zıhâr geçersizdir ve kefâret gerekmez.
- Zıhârın eşe karşı yapılması: Zıhâr, sadece nikâhlı eşe karşı yapılabilir. Nişanlıya veya başka bir kadına karşı yapılan zıhâr geçersizdir.
- Zıhârın kasıtlı yapılması: Yanlışlıkla veya şaka yoluyla yapılan zıhâr geçersizdir. Ancak unutarak veya baskı altında yapılan zıhâr geçerli sayılır.
Zıhâr kefâreti, üç aşamalı bir sıraya göre yerine getirilir:
- Bir köle azat etmek: Zıhâr yapan kişi, öncelikle bir köle azat etmekle yükümlüdür. Kölelik müessesesi günümüzde ortadan kalktığı için, bu hüküm artık uygulanamaz hale gelmiştir. Bu durumda, ikinci seçeneğe geçilir.
- Ardarda iki ay oruç tutmak: Köle azat etme imkânı bulunmayan kişi, eşiyle cinsel ilişkiye girmeden önce ardarda iki ay oruç tutmakla yükümlüdür. Bu oruçların ara verilmeden tutulması gerekir. Eğer kişi, oruç tutarken hastalanır veya yolculuğa çıkarsa, orucu bozabilir ve iyileştikten veya yolculuktan döndükten sonra kaldığı yerden devam edebilir. Ancak kasten orucu bozarsa, yeniden başlaması gerekir.
- Altmış fakiri doyurmak: Oruç tutmaya gücü yetmeyen kişi, altmış fakiri doyurmakla yükümlüdür. Her bir fakire, bir kişinin bir günlük yiyecek ihtiyacını karşılayacak miktarda (yaklaşık 1,5 kg) gıda verilir. Bu gıda, para olarak da verilebilir. Ancak para verilecekse, fakirin günlük gıda ihtiyacını karşılayacak miktarda olmalıdır.
Zıhâr kefâretinin yerine getirilmesi için belirli bir süre yoktur. Ancak kişi, kefâreti yerine getirmeden eşiyle cinsel ilişkiye girerse, günahkâr olur ve kefâreti yeniden yerine getirmesi gerekir. Bu durum, kefâretin yerine getirilmesine kadar devam eder.
Mezhep Görüşleri
Zıhâr ve kefâreti konusunda mezhepler arasında bazı farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar, özellikle zıhârın tanımı ve kefâretin yerine getirilme şekliyle ilgilidir.
- Hanefî Mezhebi: Hanefîlere göre, zıhârın geçerli olması için benzetmenin açık ve kesin bir ifadeyle yapılması gerekir. Örneğin, "Sen bana annemin sırtı gibisin" demek zıhâr sayılırken, "Sen bana annem gibisin" demek zıhâr sayılmaz. Kefâretin yerine getirilmesinde ise, köle azat etme, oruç tutma ve fakirleri doyurma seçenekleri sırasıyla uygulanır.
- Şâfiî Mezhebi: Şâfiîlere göre, zıhârın geçerli olması için benzetmenin, haram olan bir akrabaya yapılması yeterlidir. Örneğin, "Sen bana annem gibisin" demek de zıhâr sayılır. Kefâretin yerine getirilmesinde ise, Hanefîlerle aynı sıralama geçerlidir.
- Mâlikî Mezhebi: Mâlikîlere göre, zıhârın geçerli olması için benzetmenin, haram olan bir akrabanın herhangi bir uzvuna yapılması yeterlidir. Kefâretin yerine getirilmesinde ise, köle azat etme, oruç tutma ve fakirleri doyurma seçenekleri arasında seçim yapma hakkı vardır. Yani kişi, bu üç seçenekten herhangi birini tercih edebilir.
- Hanbelî Mezhebi: Hanbelîlere göre, zıhârın geçerli olması için benzetmenin, haram olan bir akrabanın herhangi bir uzvuna yapılması yeterlidir. Kefâretin yerine getirilmesinde ise, Hanefîlerle aynı sıralama geçerlidir. Ancak Hanbelîler, oruç tutarken hastalanan veya yolculuğa çıkan kişinin, orucu bozabileceğini ve daha sonra kaldığı yerden devam edebileceğini belirtirler.
Günümüzde Zıhâr Kefâreti
Günümüzde zıhâr kefâreti, kölelik müessesesinin ortadan kalkması nedeniyle, genellikle oruç tutma veya fakirleri doyurma şeklinde yerine getirilmektedir. Ancak zıhârın, cahiliye dönemindeki gibi bir boşanma şekli olarak algılanmadığı ve bilgisizlik veya yanlışlıkla yapıldığı durumlarda, kefâretin uygulanması söz konusu olabilir.
Zıhâr kefâretinin günümüzdeki uygulamasını şu şekilde özetleyebiliriz:
- Bilgi ve bilinçlendirme: Zıhârın ne olduğu ve hükümleri hakkında toplumun bilinçlendirilmesi önemlidir. Özellikle evlilik öncesi eğitimlerde, zıhâr ve benzeri konulara yer verilerek, yanlışlıkla bu tür ifadelerin kullanılmasının önüne geçilebilir.
- Kefâretin yerine getirilmesi: Zıhâr yapan kişi, kefâreti yerine getirmeden önce eşiyle cinsel ilişkiye girmemelidir. Kefâret, yukarıda belirtilen sıraya göre yerine getirilmelidir. Köle azat etme imkânı bulunmadığı için, genellikle oruç tutma veya fakirleri doyurma seçenekleri tercih edilir.
- Dinî danışmanlık: Zıhâr yapan kişilerin, konuyla ilgili dinî danışmanlık almaları ve kefâretin nasıl yerine getirileceği konusunda bilgi sahibi olmaları önemlidir. Bu konuda, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın veya yetkili din görevlilerinin rehberliği faydalı olacaktır.
Günümüzde zıhârın, genellikle öfke veya tartışma anlarında yanlışlıkla yapıldığı görülmektedir. Bu nedenle, eşler arasında sağlıklı iletişim ve anlayışın sağlanması, zıhâr gibi yanlış ifadelerin kullanılmasını engelleyebilir. Ayrıca, zıhârın bir boşanma şekli olmadığı ve İslâm'da geçerli bir hükmü bulunmadığı konusunda toplumun bilinçlendirilmesi gerekmektedir.
Sonuç
Zıhâr kefâreti, İslâm hukukunda önemli bir yere sahip olan ve aile içi ilişkileri korumayı hedefleyen bir hükümdür. Cahiliye döneminde yaygın olan ve kadınları aşağılayan bir uygulama olan zıhâr, İslâm tarafından yasaklanmış ve bu yasağı ihlâl edenlere bir kefâret yükümlülüğü getirilmiştir. Zıhâr kefâreti, köle azat etme, oruç tutma ve fakirleri doyurma seçeneklerinden oluşur ve bu seçenekler belirli bir sıraya göre yerine getirilir.
Günümüzde kölelik müessesesi ortadan kalktığı için, zıhâr kefâreti genellikle oruç tutma veya fakirleri doyurma şeklinde yerine getirilmektedir. Ancak zıhârın, bilgisizlik veya yanlışlıkla yapıldığı durumlarda bile, kefâretin yerine getirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, toplumun zıhâr ve kefâreti hakkında bilinçlendirilmesi ve eşler arasında sağlıklı iletişimin sağlanması önemlidir.
Sonuç olarak, zıhâr kefâreti, İslâm'ın aile hukukunda önemli bir yer tutan ve toplumsal düzeni korumayı hedefleyen bir hükümdür. Bu kefâretin yerine getirilmesi, hem dinî bir vecibe hem de toplumsal sorumluluk bilincinin bir gereğidir. Müminler, bu tür konularda bilinçli olmalı ve dinî vecibelerini yerine getirirken, yetkili din görevlilerinden rehberlik almalıdırlar.
"Allah, size ayetlerini böylece açıklıyor ki düşünüp öğüt alasınız." (Bakara 2/242)
Bu ayet, İslâm'ın hükümlerini anlamak ve uygulamak konusunda müminlere rehberlik etmektedir. Zıhâr kefâreti de bu hükümlerden biri olup, doğru anlaşılması ve uygulanması, hem bireysel hem de toplumsal huzurun sağlanmasına katkıda bulunacaktır.