Kefârette Köle Azadı
Mundarija
Kefârette Köle Azadı
İslâm hukukunda kefâret, bazı günahların veya ihmallerin telafisi için yerine getirilmesi gereken dinî yükümlülükleri ifade eder. Kefâretler, hem bireysel hem de toplumsal hayatta işlenen kusurların giderilmesine yönelik ibadet niteliği taşır. Köle azadı da bu kefâret çeşitlerinden biridir ve İslâm’ın kölelik sistemine bakışını yansıtan önemli bir uygulamadır. Bu makalede, kefârette köle azadının tanımı, hükümleri, mezhepler arası görüş farklılıkları ve günümüzdeki uygulanabilirliği ele alınacaktır.
1. Kefâret ve Köle Azadının Tanımı
Kefâret, Arapça’da örtmek, gizlemek anlamına gelen kefr kökünden türemiş bir terimdir. Dinî literatürde ise, işlenen bir günahın veya ihmal edilen bir yükümlülüğün affedilmesi için yerine getirilmesi gereken ibadet veya malî mükellefiyeti ifade eder. Kefâretler, Kur’ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerde belirtilen şekillerde yerine getirilir ve genellikle üç ana türde sınıflandırılır: Oruç tutmak, fakirleri doyurmak veya giydirmek ve köle azat etmek.
Köle azadı (ıtku’t-rakabe veya tahrîru rakabe), kefâret yükümlülüğünün bir parçası olarak, mümin bir kölenin hürriyetine kavuşturulmasıdır. İslâm, köleliği bir sosyal gerçeklik olarak kabul etmekle birlikte, kölelerin özgürleştirilmesini teşvik etmiş ve bu eylemi büyük sevaplar arasında saymıştır. Köle azadı, hem kefâret hem de sadaka niteliği taşıyan bir ibadettir. Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurulur:
"Allah’a karşı gelmekten sakının ve eğer mümin iseniz kardeşlerinizle iyi geçinin. Eğer kölelerinizden biri size müracaat edip bir sözleşme yapmak isterse, eğer onda hayır görüyorsanız onunla sözleşme yapın ve onlara Allah’ın size verdiği maldan verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için iffetli olmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah, onların zorlanmasından sonra çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir." (Nûr 24/32-33)
Bu ayet, kölelerin özgürleştirilmesine teşvik etmenin yanı sıra, onların haklarına saygı gösterilmesini de emretmektedir. Köle azadı, İslâm’ın kölelik sistemini tedricen ortadan kaldırma amacına hizmet eden bir uygulamadır.
2. Köle Azadının Kefâret Olarak Yer Aldığı Durumlar
Kefâret olarak köle azadı, belirli günah veya ihmallerin telafisi için farz kılınmıştır. Hanefî mezhebine göre köle azadının kefâret olarak yerine getirilmesi gereken başlıca durumlar şunlardır:
- Yemin Kefâreti: Bilerek yapılan bir yeminin bozulması durumunda, üç gün oruç tutmak, on fakiri doyurmak veya giydirmek ya da bir köle azat etmek gerekir. Kur’ân-ı Kerîm’de buyrulur:
"Allah, kasıtsız olarak ağzınızdan çıkıveren yeminlerinizden dolayı sizi sorumlu tutmaz, fakat bilerek yaptığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun da kefâreti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak, yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Bunları bulamayan üç gün oruç tutmalıdır. Yemin ettiğiniz takdirde yeminlerinizin kefâreti işte budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah size âyetlerini işte böyle açıklıyor ki şükredesiniz." (Mâide 5/89)
- Zıhâr Kefâreti: Bir erkeğin eşini, annesine veya başka bir mahremine benzeterek ona yaklaşmayı haram kılması (zıhâr) durumunda, kefâret olarak köle azat etmek, buna gücü yetmezse iki ay peş peşe oruç tutmak, buna da gücü yetmezse altmış fakiri doyurmak gerekir. Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurulur:
"İçinizden zıhâr yapanların kadınları, onların anaları değildir. Onların anaları ancak kendilerini doğuran kadınlardır. Şüphesiz onlar çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar. Allah affedicidir, bağışlayıcıdır. Kadınlarından zıhâr ile ayrılmak isteyip de sonra söylediklerinden dönenlerin, eşleriyle temas etmeden önce bir köle azat etmeleri gerekir. Size öğütlenen budur. Allah yaptıklarınızdan haberdardır. Buna gücü yetmeyen, eşine dokunmadan önce ardarda iki ay oruç tutar. Buna da gücü yetmeyen altmış fakiri doyurur. Bu hükümler, Allah’a ve Resûlü’ne inanasınız diye konmuştur. Bunlar Allah’ın hükümleridir. Kâfirler için acı bir azap vardır." (Mücâdele 58/2-4)
- Adam Öldürme Kefâreti: Hataen bir mümini öldüren kişinin, kefâret olarak bir köle azat etmesi, buna gücü yetmezse iki ay peş peşe oruç tutması gerekir. Kur’ân-ı Kerîm’de buyrulur:
"Bir müminin bir mümini öldürmesi olacak şey değildir. Ancak yanlışlıkla olması başka. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir. Ancak ölünün ailesinin bağışlaması müstesnadır. Eğer öldürülen, mümin olmakla birlikte size düşman bir topluluktan ise, o zaman öldürenin, mümin bir köle azat etmesi gerekir. Eğer öldürülen, aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, öldürenin, ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi ve mümin bir köle azat etmesi gerekir. Bunlara gücü yetmeyenin, Allah tarafından tövbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir." (Nisâ 4/92)
- Ramazan Orucunu Bozma Kefâreti: Ramazan ayında cinsel ilişki yoluyla orucunu bozan kişinin, kefâret olarak bir köle azat etmesi, buna gücü yetmezse iki ay peş peşe oruç tutması, buna da gücü yetmezse altmış fakiri doyurması gerekir. Bu hüküm, hadis-i şeriflerde de teyit edilmiştir. Hz. Ebû Hüreyre’den (r.a.) rivayet edilen bir hadiste şöyle buyrulur:
"Resûlullah (s.a.s.) bir adamın Ramazan ayında orucunu bozduğunu haber alınca, ona: 'Bir köle azat et!', dedi. Adam: 'Buna gücüm yetmez', deyince: 'Ardarda iki ay oruç tut!', buyurdu. Adam: 'Buna da gücüm yetmez', deyince: 'Altmış fakiri doyur!', buyurdu." (Buhârî, "Savm", 30; Müslim, "Sıyâm", 81)
3. Köle Azadının Şartları ve Uygulama Biçimi
Kefâret olarak köle azadının geçerli olabilmesi için bazı şartların yerine getirilmesi gerekir. Bu şartlar, mezhepler arasında bazı farklılıklar gösterse de genel olarak şu şekilde sıralanabilir:
- Kölenin Müslüman Olması: Hanefî mezhebine göre, azat edilecek kölenin mümin olması şarttır. Çünkü köle azadı, bir ibadet niteliği taşır ve ibadetlerin kabulü için iman şarttır. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ise, kölenin mümin olması şart değildir; zimmî (İslâm devletinde yaşayan gayrimüslim) bir köle de azat edilebilir. Mâlikî mezhebine göre ise, kölenin mümin olması tercih edilir, ancak zimmî bir köle de azat edilebilir.
- Kölenin Hürriyetine Kavuşturulması: Köle azadı, kölenin tamamen hürriyetine kavuşturulması anlamına gelir. Kölenin bir kısmının azat edilmesi veya belirli bir süre için hürriyetine kavuşturulması yeterli değildir. Köle, azat edildikten sonra artık efendisinin mülkiyetinde değildir ve tüm haklarına sahip olur.
- Kefâret Niyeti: Köle azadının kefâret olarak geçerli olabilmesi için, azat eden kişinin bu eylemi kefâret niyetiyle yapması gerekir. Eğer kişi, köleyi başka bir amaçla (örneğin sadaka olarak) azat ederse, bu kefâret yerine geçmez. Ancak Hanefî mezhebine göre, kefâret niyeti olmasa bile, köle azadı geçerlidir ve kefâret yerine geçer; çünkü köle azadı, zaten bir ibadet niteliği taşır.
- Kölenin Azat Edilebilir Olması: Köle, efendisinin mülkiyetinde olmalı ve azat edilebilir durumda bulunmalıdır. Eğer köle, efendisinin izni olmadan başkası tarafından azat edilirse, bu geçerli olmaz. Ayrıca, köle üzerinde başkalarının hakkı varsa (örneğin, köle bir borç karşılığında rehin verilmişse), bu hakkın ortadan kalkması gerekir.
Köle azadının uygulanma biçimi, kölenin efendisi tarafından resmi bir şekilde hürriyetine kavuşturulmasıdır. Bu, sözlü olarak "Sen hürsün" veya "Seni azat ettim" gibi ifadelerle gerçekleştirilebileceği gibi, yazılı bir belgeyle de yapılabilir. Köle azat edildikten sonra, artık efendisinin ona karşı hiçbir hakkı kalmaz ve köle, tüm hak ve özgürlüklerine sahip olur.
4. Mezhepler Arası Görüş Farklılıkları
Kefârette köle azadı konusunda mezhepler arasında bazı görüş farklılıkları bulunmaktadır. Bu farklılıklar, kölenin niteliği, azat etme şartları ve kefâretin yerine getirilme biçimi gibi konularda ortaya çıkar.
- Hanefî Mezhebi:
- Köle azadının kefâret olarak geçerli olabilmesi için, azat edilecek kölenin mümin olması şarttır.
- Köle azadı, kefâret niyetiyle yapılmasa bile geçerlidir; çünkü köle azadı zaten bir ibadet niteliği taşır.
- Köle azadı, kefâretin ilk seçeneğidir ve diğer seçeneklere (oruç, fakirleri doyurma) ancak köle azadına gücü yetmeyenler başvurabilir.
- Şâfiî Mezhebi:
- Köle azadında, kölenin mümin olması şart değildir; zimmî bir köle de azat edilebilir.
- Köle azadı, kefâret niyetiyle yapılmalıdır; aksi takdirde kefâret yerine geçmez.
- Köle azadı, kefâretin ilk seçeneğidir ve diğer seçeneklere ancak köle azadına gücü yetmeyenler başvurabilir.
- Mâlikî Mezhebi:
- Köle azadında, kölenin mümin olması tercih edilir, ancak zimmî bir köle de azat edilebilir.
- Köle azadı, kefâret niyetiyle yapılmalıdır; aksi takdirde kefâret yerine geçmez.
- Köle azadı, kefâretin ilk seçeneğidir ve diğer seçeneklere ancak köle azadına gücü yetmeyenler başvurabilir.
- Hanbelî Mezhebi:
- Köle azadında, kölenin mümin olması şart değildir; zimmî bir köle de azat edilebilir.
- Köle azadı, kefâret niyetiyle yapılmalıdır; aksi takdirde kefâret yerine geçmez.
- Köle azadı, kefâretin ilk seçeneğidir ve diğer seçeneklere ancak köle azadına gücü yetmeyenler başvurabilir.
5. Günümüzde Köle Azadının Uygulanabilirliği
Günümüzde kölelik, uluslararası hukuk ve insan hakları normları çerçevesinde yasaklanmış ve ortadan kaldırılmıştır. Bu durum, İslâm hukukundaki köle azadı hükümlerinin uygulanabilirliğini tartışmalı hale getirmektedir. Ancak İslâm’ın kölelik sistemine bakış açısı ve köle azadını teşvik eden hükümleri, bu konuda bazı önemli noktaların altını çizmektedir:
- Köleliğin Ortadan Kalkması: İslâm, köleliği bir sosyal gerçeklik olarak kabul etmekle birlikte, kölelerin özgürleştirilmesini teşvik etmiş ve bu eylemi büyük sevaplar arasında saymıştır. Günümüzde kölelik yasaklandığına göre, kefârette köle azadı hükmü de fiilen uygulanamaz hale gelmiştir. Bu durumda, diğer kefâret seçenekleri (oruç tutmak, fakirleri doyurmak) devreye girer.
- Kefâretin Alternatifleri: Hanefî mezhebine göre, köle azadına gücü yetmeyen kişi, diğer kefâret seçeneklerine başvurabilir. Günümüzde köle azadı mümkün olmadığına göre, bu alternatifler geçerlidir. Örneğin, Ramazan orucunu bozan bir kişi, köle azat edemiyorsa, iki ay peş peşe oruç tutar veya altmış fakiri doyurur.
- İslâm’ın Köleliğe Bakışı: İslâm, köleliği tedricen ortadan kaldırmayı hedeflemiş ve köle azadını teşvik etmiştir. Bu nedenle, günümüzde köleliğin yasaklanmış olması, İslâm’ın bu hedefiyle uyumludur. Ancak kefâret hükümleri, köleliğin var olduğu dönemlerde geçerli olan hükümlerdir ve günümüzde alternatifleriyle uygulanır.
- Modern Kölelik Biçimleri: Günümüzde bazı ülkelerde modern kölelik biçimleri (insan ticareti, zorla çalıştırma, çocuk işçiliği vb.) hala varlığını sürdürmektedir. İslâm’ın köle azadını teşvik eden hükümleri, bu tür modern kölelik biçimlerine karşı mücadelede de ilham kaynağı olabilir. Müslümanlar, bu tür adaletsizliklere karşı duyarlı olmalı ve kölelik karşıtı çalışmalara destek vermelidir.
Sonuç
Kefârette köle azadı, İslâm hukukunun kölelik sistemine bakışını yansıtan önemli bir uygulamadır. Köle azadı, hem kefâret hem de sadaka niteliği taşıyan bir ibadet olup, belirli günah veya ihmallerin telafisi için farz kılınmıştır. Hanefî mezhebine göre, köle azadının geçerli olabilmesi için azat edilecek kölenin mümin olması şarttır. Ancak günümüzde kölelik yasaklandığı için, kefârette köle azadı hükmü fiilen uygulanamaz hale gelmiştir. Bu durumda, diğer kefâret seçenekleri (oruç tutmak, fakirleri doyurmak) devreye girer.
İslâm’ın köleliğe bakışı, bu kurumu tedricen ortadan kaldırmayı hedeflemiş ve köle azadını teşvik etmiştir. Günümüzde köleliğin yasaklanmış olması, İslâm’ın bu hedefiyle uyumludur. Ancak modern kölelik biçimleri hala varlığını sürdürdüğü için, Müslümanlar bu tür adaletsizliklere karşı duyarlı olmalı ve kölelik karşıtı çalışmalara destek vermelidir. Kefâret hükümleri, bireysel ve toplumsal hayatta işlenen kusurların giderilmesine yönelik önemli bir ibadet niteliği taşır ve bu hükümlerin günümüzdeki uygulanabilirliği, İslâm’ın adalet ve merhamet ilkeleri doğrultusunda değerlendirilmelidir.
Sonuç olarak, kefârette köle azadı, İslâm’ın kölelik sistemine bakışını ve bu sistemi tedricen ortadan kaldırma hedefini yansıtan önemli bir uygulamadır. Günümüzde köleliğin yasaklanmış olması, bu hükmün uygulanabilirliğini ortadan kaldırmış olsa da, kefâretin diğer seçenekleriyle bu yükümlülük yerine getirilebilir. Müslümanlar, İslâm’ın adalet ve merhamet ilkelerini göz önünde bulundurarak, kefâret hükümlerini yerine getirmeli ve modern kölelik biçimlerine karşı duyarlı olmalıdır.