Kibir ve Büyüklenme
Inhaltsverzeichnis
- 1. Kibir ve Büyüklenme
- 2. Kibir ve Büyüklenmenin Tanımı
- 3. Kibir ve Büyüklenmenin Dinî Hükümleri
- 4. 1. Kibirli Davranışların Haramlığı
- 5. 2. Kibir ile İlgili Davranışlar
- 6. 3. Kibir ile Mücadele Yolları
- 7. Mezhep Görüşleri
- 8. 1. Hanefî Mezhebi
- 9. 2. Şâfiî Mezhebi
- 10. 3. Mâlikî Mezhebi
- 11. 4. Hanbelî Mezhebi
- 12. Günümüzde Kibir ve Büyüklenme
- 13. 1. Sosyal Medya ve Kibir
- 14. 2. Tüketim Kültürü ve Kibir
- 15. 3. İş Hayatında Kibir
- 16. 4. Aile İçinde Kibir
- 17. Sonuç
Kibir ve Büyüklenme
İslâm ahlâkının temel hedeflerinden biri, insanın nefsini terbiye ederek güzel huylar kazanması ve kötü huylardan uzaklaşmasıdır. Bu bağlamda kibir ve büyüklenme, kişinin hem Allah’a karşı hem de diğer insanlara karşı sorumluluklarını ihlal eden, toplumsal barışı ve bireysel huzuru bozan ahlâkî hastalıklardandır. Kur’ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerde kibirli davranışlar şiddetle kınanmış, müminlerin bu tür tutumlardan sakınmaları emredilmiştir. Bu yazıda kibir ve büyüklenmenin tanımı, dinî hükümleri, mezheplerin görüşleri ve günümüzdeki yansımaları ele alınacaktır.
Kibir ve Büyüklenmenin Tanımı
Kibir, kişinin kendisini başkalarından üstün görmesi, bu üstünlüğü başkalarına hissettirmesi ve onları küçük görmesi anlamına gelir. Arapça’da kibr (كبر) kökünden gelen kibir, "büyüklük taslamak" demektir. Büyüklenme ise kibrin bir sonucu olarak ortaya çıkan davranış biçimidir; kişinin söz, tavır ve hareketleriyle kendisini yüceltmesi, başkalarını hor görmesidir. İslâm ahlâkında kibir, ucb (kendini beğenme) ve gurur (övünme) gibi kavramlarla da ilişkilendirilir.
Kibir, iki boyutta incelenir:
- Allah’a karşı kibir: Yaratıcıya isyan etmek, O’nun emir ve yasaklarını hafife almak. Bu, en büyük kibir türüdür ve Kur’ân’da şeytanın lanetlenme sebebi olarak gösterilir (Bakara 2/34).
- İnsanlara karşı kibir: Diğer insanları küçük görmek, onlara tepeden bakmak, haklarını gasp etmek. Bu da toplumsal ilişkileri zedeleyen bir günahtır.
"Hani biz meleklere, 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis dışında hepsi secde etmişti. O ise diretti, kibirlendi ve kâfirlerden oldu." (Bakara 2/34)
"Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurdu: 'Kalbinde zerre miktarı kibir bulunan kimse cennete giremez.' Bir adam, 'Kişi elbisesinin ve ayakkabısının güzel olmasını sever, bu da mı kibirdendir?' diye sordu. Peygamberimiz (s.a.s.), 'Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir ise hakkı kabul etmemek ve insanları küçük görmektir' buyurdu." (Müslim, "Îmân", 147)
Kibir ve Büyüklenmenin Dinî Hükümleri
1. Kibirli Davranışların Haramlığı
Kibir, Kur’ân ve Sünnet’te açıkça yasaklanmış bir davranıştır. Allah Teâlâ, müminleri kibirden sakındırmış ve kibirli kimselerin cezalandırılacağını bildirmiştir:
"Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilir ne de dağlarla boy ölçüşebilirsin." (İsrâ 17/37)
"Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurdu: 'Allah, sizden birinizin yaptığı işi, öğünerek ve riya ile yapmasını sevmez.'" (Beyhakî, "Şuabü’l-Îmân", 5/326)
Hanefî mezhebine göre kibir, büyük günahlardan sayılmıştır. İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn adlı eserinde kibrin, kalbi karartan ve insanı Allah’tan uzaklaştıran bir hastalık olduğunu vurgular. Kibirli kimse, hem Allah’ın rızasını kaybeder hem de toplumda sevilmez, saygı görmez.
2. Kibir ile İlgili Davranışlar
Kibir, sadece içsel bir duygu değil, aynı zamanda dışa yansıyan davranışlarla da kendini gösterir. Bu davranışlar şunlardır:
- Başkalarını küçük görmek: İnsanların fikirlerine değer vermemek, onları aşağılamak.
- Hakka boyun eğmemek: Doğruyu kabul etmemek, hatasını görmemek.
- Gösterişli yaşamak: Lüks ve israf içinde yaşamak, başkalarına üstünlük taslamak.
- Tevazu eksikliği: Alçakgönüllülükten uzak, kaba ve saygısız davranmak.
- Övünmek: Kendi başarılarını abartarak anlatmak, başkalarını kıskandırmak.
3. Kibir ile Mücadele Yolları
Kibirden korunmak ve bu hastalığı tedavi etmek için İslâm ahlâkında bazı yöntemler önerilmiştir:
- Tevazu sahibi olmak: Peygamber Efendimiz (s.a.s.), "Kim tevazu gösterirse Allah onu yüceltir" (Müslim, "Birr", 69) buyurarak alçakgönüllülüğün önemine dikkat çekmiştir.
- Allah’ı hatırlamak: Kibir, insanın kendini unutup Allah’ı hatırlamamasından kaynaklanır. Sürekli Allah’ın büyüklüğünü düşünmek, kibri yok eder.
- İnsanların değerini bilmek: Her insanın Allah’ın yarattığı bir varlık olduğu unutulmamalı, kimse hor görülmemelidir.
- Nimetlerin Allah’tan geldiğini hatırlamak: Mal, makam, güzellik gibi nimetler geçicidir ve Allah’ın lütfudur. Bu nimetlerle övünmek kibirdir.
- Tövbe etmek: Kibirli davranışlarda bulunan kimse, derhal tövbe etmeli ve bir daha aynı hataya düşmemeye çalışmalıdır.
Mezhep Görüşleri
1. Hanefî Mezhebi
Hanefî mezhebine göre kibir, büyük günahlardan sayılır ve kişiyi dinden çıkarmasa da günahkâr yapar. Kibirli kimsenin tevbe etmesi farzdır. İmam Ebû Hanîfe, kibrin, insanın Allah’a karşı saygısızlık olduğunu ve bu nedenle affedilmesi zor bir günah olduğunu belirtir. Kibirli kimsenin namazı, orucu ve diğer ibadetleri geçerli olsa da, sevabı azalır.
2. Şâfiî Mezhebi
Şâfiî mezhebine göre kibir, kalbi bozan ve ibadetlerin kabulünü engelleyen bir günahtır. İmam Şâfiî, kibrin, insanın Allah’a yakınlaşmasını engellediğini ve bu nedenle müminlerin kibirden şiddetle kaçınması gerektiğini vurgular. Şâfiîler, kibirli kimsenin tevbesinin kabulü için samimi bir pişmanlık ve bir daha kibirli davranmamaya azmetme şartını ararlar.
3. Mâlikî Mezhebi
Mâlikî mezhebine göre kibir, toplumsal ilişkileri bozan ve fitneye sebep olan bir davranıştır. İmam Mâlik, kibirli kimsenin toplumdan dışlanması gerektiğini, çünkü kibrin toplumsal barışı tehdit ettiğini belirtir. Mâlikîler, kibirli davranışların cezası olarak toplumdan uzaklaştırma (tecrit) gibi tedbirlerin uygulanabileceğini söylerler.
4. Hanbelî Mezhebi
Hanbelî mezhebine göre kibir, şeytanın en belirgin özelliğidir ve müminlerin bu özellikten uzak durması farzdır. İmam Ahmed ibn Hanbel, kibrin, insanın Allah’a karşı isyanı olduğunu ve bu nedenle kibirli kimsenin tövbe etmeden ölmesi durumunda cehenneme gireceğini belirtir. Hanbelîler, kibirli davranışların cezası olarak had cezalarının uygulanabileceğini savunurlar.
Günümüzde Kibir ve Büyüklenme
Günümüzde kibir ve büyüklenme, modern yaşamın getirdiği bazı olumsuzluklarla daha da yaygınlaşmıştır. Sosyal medya, reklamlar ve tüketim kültürü, insanları sürekli olarak başkalarıyla kıyaslamaya ve kendini yüceltmeye teşvik etmektedir. Bu durum, kibir ve büyüklenmenin toplumda daha sık görülmesine neden olmaktadır.
1. Sosyal Medya ve Kibir
Sosyal medya platformları, insanların hayatlarını sergilemeleri ve başkalarıyla rekabet etmeleri için bir alan sunmaktadır. Beğeni sayısı, takipçi sayısı gibi metrikler, insanların kendilerini başkalarından üstün görmelerine ve kibirli davranışlar sergilemelerine yol açabilmektedir. İslâm ahlâkı, bu tür davranışları riya (gösteriş) ve ucb (kendini beğenme) olarak değerlendirir ve şiddetle kınar.
"Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurdu: 'Sizden biriniz, yaptığı işi güzel yapmış olmaktan dolayı kendini beğenirse, o işi boşa gitmiş sayılır.'" (Beyhakî, "Şuabü’l-Îmân", 5/327)
2. Tüketim Kültürü ve Kibir
Günümüzde tüketim kültürü, insanları sürekli olarak daha fazla mal, mülk ve statü sahibi olmaya teşvik etmektedir. Lüks arabalar, pahalı kıyafetler ve gösterişli yaşam tarzları, insanların kendilerini başkalarından üstün görmelerine ve kibirli davranışlar sergilemelerine neden olabilmektedir. İslâm, israfı ve gösterişi yasaklamış, müminleri sade ve mütevazı bir yaşam sürmeye çağırmıştır.
"Allah, israf edenleri sevmez." (A’râf 7/31)
3. İş Hayatında Kibir
Günümüz iş dünyasında, bazı kişiler makam ve mevki sahibi olduklarında kibirli davranışlar sergileyebilmektedir. Astlarını küçük görmek, haklarını gasp etmek ve tepeden bakmak, iş yerlerinde sıkça karşılaşılan kibir örneklerindendir. İslâm ahlâkı, iş hayatında da tevazu ve adaletin önemini vurgular. Peygamber Efendimiz (s.a.s.), "En hayırlı insan, insanlara faydalı olandır" (Tirmizî, "Ahkâm", 3) buyurarak müminleri başkalarına hizmet etmeye teşvik etmiştir.
4. Aile İçinde Kibir
Kibir, sadece toplumsal ilişkileri değil, aile içi ilişkileri de olumsuz etkileyebilir. Eşlerin birbirini küçük görmesi, ebeveynlerin çocuklarına tepeden bakması veya çocukların anne-babalarına saygısızlık etmesi, kibirli davranışlara örnek olarak verilebilir. İslâm, aile içi ilişkilerde sevgi, saygı ve tevazunun önemini vurgular. Peygamber Efendimiz (s.a.s.), "Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır" (Tirmizî, "Rada", 11) buyurarak aile içi ilişkilerde kibirden uzak durulmasını öğütlemiştir.
Sonuç
Kibir ve büyüklenme, İslâm ahlâkının şiddetle kınadığı, bireysel ve toplumsal huzuru bozan ahlâkî hastalıklardandır. Kur’ân-ı Kerîm ve hadis-i şeriflerde kibirli davranışlar yasaklanmış, müminlerin tevazu sahibi olmaları emredilmiştir. Kibir, hem Allah’a karşı hem de insanlara karşı sorumlulukları ihlal eden bir günahtır ve kişiyi hem dünyada hem de ahirette zarara uğratır.
Mezheplerin görüşleri incelendiğinde, kibrin büyük günahlardan sayıldığı ve müminlerin bu tür davranışlardan sakınması gerektiği ortaya çıkmaktadır. Günümüzde sosyal medya, tüketim kültürü ve iş hayatı gibi alanlarda kibirli davranışlar daha sık görülse de, İslâm’ın öğretileri bu hastalığa karşı en etkili ilaçtır. Müminler, sürekli olarak Allah’ı hatırlamalı, tevazu sahibi olmalı ve başkalarına karşı saygılı davranmalıdır.
Sonuç olarak, kibirden korunmanın yolu, insanın kendini unutup Allah’ı hatırlaması, nimetlerin geçiciliğini düşünmesi ve sürekli olarak tevazu sahibi olmaya çalışmasıdır. Peygamber Efendimiz (s.a.s.)’in şu duası, müminler için en güzel örnek olmalıdır:
"Allah’ım! Beni mütevazı kıl, beni zengin kıl ve beni bereketli bir rızıkla rızıklandır." (İbn Mâce, "Duâ", 2)
Kibirden uzak, tevazu dolu bir hayat dileğiyle...